Егер Сәкен Сейфуллин бүгін тірі болса,ең алдымен газеттің редакциясына кірер еді.
Есіктен кіріп, қабырғадағы сарғайған суреттерге, бұрынғы бас редакторлардың портреттеріне, еңсесі түскен ұжымға бір қарап шығар еді.
Сосын беттеу бөліміндегі компьютерлерге көз тастар еді. Брежневтің заманынан қалған форматпен шығып жатқан газетке үңілер еді.
Одан кейін сайтты, Instagram мен Facebook парақшаларын ашып көрер еді.
Бір сәт үнсіз қалар еді.
– Оқырмандарың қанша? – дер еді.
– Газеттің таралымы осынша…
– Мен таралымды сұраған жоқпын. Оқырман қанша?
Міне, осы жерде редакцияда үнсіздік орнар еді.
Өйткені бүгін басылымның ең үлкен мәселесі – газет шығарып отырғанында емес, сол газетті кім оқып отырғанында.
Сәкен өз заманында баспасөзді жай кәсіп деп қараған жоқ. Газетті қоғаммен сөйлесудің құралы санады.
Ал бүгін кейбір редакцияларда керісінше жағдай қалыптасқан.
Газет шығады.
Бірақ қоғам оқымайды.
Сайт бар.
Бірақ оны ешкім жетілдірмейді.
Instagram бар.
Бірақ оны жүргізуге құлшыныс жоқ.
Facebook бар.
Бірақ кейде жарияланымның қаралымы редакциядағы қызметкерлердің өз санынан әрең асады.
Сонда Сәкен:
– Сендер газет шығарып отырсыңдар ма, әлде газет шығару дәстүрін сақтап отырсыңдар ма? – деп сұрар еді.
Бұл екеуінің айырмасы жер мен көктей.
Бүгін медианың тұтынушысы өзгерді.
Оқырман таңертең газет күтпейді.
Ол жаңалықты телефоннан оқиды. Видео көреді. Подкаст тыңдайды. Telegram-нан хабар алады. Instagram-нан жаңалық қарайды. TikTok-тан ақпарат алады.
Ал газет осы өзгерістің жанынан өтіп бара жатқан пойызға қарап тұрған адам секілді.
Пойыз өтіп кетті.
Ал олар әлі де перронда тұр.
Мәселе тек газетте емес. Мәселе – оны басқарып отырған адамдарда.
Кейбір газеттердің басшылығы мен ұжымында ондаған жыл бұрынғы журналистикамен өмір сүріп келе жатқан адамдар бар.
Әрине, жасы үлкен болу – кемшілік емес. Кәсіби тәжірибе – үлкен капитал.
Бірақ тәжірибе жаңаруға кедергі бола бастағанда, ол капитал емес, ауыр жүкке айналады.
Бүгінгі медианы түсіну үшін газетте қырық жыл жұмыс істеу жеткіліксіз.
TikTok-тың алгоритмін білу керек.
Instagram-ның тілін түсіну керек.
YouTube-та аудитория қалай қалыптасатынын білу керек.
Қай тақырыптың неге оқылатынын, неге оқылмайтынын талдай білу керек.
Мобильді журналистиканы меңгеру керек.
Видео түсіру керек.
Монтаж жасау керек.
Аудиториямен сөйлесу керек.
Ең бастысы – өз оқырманының өзгергенін мойындау керек.
Ал бүгінгі редакциядағы мәселе мынада: олар оқырманды жаңартқысы келеді, бірақ өздерін жаңартқысы келмейді.
Сәкеннің журналистік өлшемімен қарасақ, бұл – ең үлкен қайшылық.
Оқырман ақымақ емес.
Ол қызықсыз мәтінді оқымайды.
Кеңсе тілінде жазылған есепті оқымайды.
Бір әкімнің жиынынан екіншісіне көшірілген ақпаратқа таңғалмайды.
«Әкім пәлен жерде жиын өткізді, осыншама халықпен кездесті» деген он бес абзацтық мәтіннен қоғам өзінің мәселесін таппаса, өзге БАҚ-ты оқиды.
Өйткені оның қолында жүздеген балама бар.
Бір кезде газет ақпараттың басты көзі еді.
Қазір ол – ақпарат нарығындағы мыңдаған өнімнің бірі.
Олай болса, неге оқырман оны таңдауы керек?
Осы сұрақты редакциядағы әр қызметкер күн сайын өзіне қоюы керек.
Бірақ кей жерлерде басқа сұрақ қойылады:
«Газет уақытында шықты ма?»
«Материал саны толды ма?»
«Жоспар орындалды ма?»
«Әкімдіктің тапсырмасы жазылды ма?»
Бәрі орындалды.
Тек бір нәрсе орындалмай қалды.
Оқырманның қызығушылығы.
Егер Сәкен бүгінгі редакциялардың біріне бас редактор болып келсе, бірінші күні-ақ жоспарды емес, статистиканы ашар еді.
Қай материал қанша оқылды?
Қай тақырыпқа халық пікір білдірді?
Қай видео тарады?
Оқырман қай жерден келді?
Нені оқымады?
Неге оқымады?
Міне, бүгінгі редакцияның күн тәртібі осы болуы керек.
Ал егер біреу:
– Біз бұл жұмысты қырық жылдан бері осылай істеп келеміз, – десе…
Оған бір ғана сұрақ бар:
Қырық жыл бойы оқырман да сендермен бірге өзгеруі керек емес пе еді?
Қазір газеттердің мүмкіндігі жоқ емес.
Штат бар.
Басшы бар.
Бас редактор бар.
Жауапты хатшы бар.
Бөлімдер бар.
Көлік бар.
Мемлекеттік тапсырыс бар.
Қаржыландыру бар.
Бірақ аудитория жоқ.
Бұл – медианың ең қауіпті жағдайы.
Өйткені редакция өмір сүріп жатыр.
Бірақ оның өнімі қоғамда өмір сүрмейді.
Газет қағазға шығады.
Ал қоғам оны оқымайды.
Сайт жұмыс істейді.
Ал халық оны іздемейді.
Әлеуметтік желі парақшасы бар.
Ал аудитория оны күтпейді.
Сонда бүгінгі газеттердің редакциясына қойылатын ең қарапайым сұрақ:
«Сендер кім үшін жұмыс істеп отырсыңдар?»
Егер жауаптың бірінші сөзі «оқырман» болмаса, онда мәселе газетте емес.
Мәселе – редакцияның өзінде.
Сәкеннің заманы басқа еді.
Бірақ оның журналистикаға қоятын талабы бүгін де ескірмейді: оқырманды іздеу, қоғамды іздеу, шындықты іздеу.
Ал оқырманы жоқ газетті ұстап тұру – журналистиканың жеңісі емес.
Кейде ол тек өткеннің инерциясы.
Сәкен тірі болса, бәлкім, әкімнен қаржы, көлік, ғимарат, жаңа кабинет сұрамас еді.
Жаңа ой сұрар еді.
Өйткені жаңа ой жоқ жерде ең соңғы технология мен материалдық-техникалық база да көмектеспейді.
Медианы ескіртетін нәрсе – газет қағазы емес.
Оны ескіртетін – ескі сана.
Осыны түсінетін уақыт жетті.
Мәселе жаста емес.
Мәселе – заман өзгергенде өзіңнің де өзгеруге дайын болуыңда.
Сәкен бүгінгі медианы көрсе, бәлкім, бізден «газет қанша жыл өмір сүрді?» деп сұрамас еді.
«Қанша адам оқиды?» деп сұрар еді.
Ал осы сұраққа жауап бере алмаған редакцияның ең алдымен газетінің емес, өзінің болашағын қайта қарағаны жөн.
