Бала мектепке бірінші рет барған күні ғана білім әлемінің есігін ашпайды. Оған дейін-ақ ол талай нәрсені көріп, талай сөзді естіп, талай ұғымды бойына сіңіріп үлгереді. Тіпті өзі толық түсінбеген дүниелердің өзін сана түкпіріне жинай береді.
Бала үшін алғашқы ұстаз – ата-ана. Одан кейінгі үлкен орта – балабақша. Ал мектепалды даярлық кезеңі – осы екі ортаның арасындағы жай ғана көпір емес, баланың мектеп өміріне, қоғамдық ортаға бейімделуінің маңызды баспалдағы.
Сондықтан «Бала мектепке бармай тұрып нені үйренеді?» деген сұрақтың жауабы тек әріп пен саннан тұрмауы керек.
Ол қандай тілде сөйлейді? Қандай ән тыңдайды? Қандай ертегі оқиды? Туған жері туралы не біледі? Мемлекеттік рәміздерді қалай таниды? Қазақстан деген ұғым оның санасында қалай қалыптасып келеді?
Мәселе дәл осында.
220 баланың артында тұрған 291 орын
Көкшетаудағы 2026-2027 оқу жылына арналған мектепалды даярлық сыныптарына қабылдау көрсеткіштері де осы мәселеге назар аударуға себеп болады.
Облыстық білім басқармасының 2026 жылғы 31 тамыздағы мәліметі бойынша мектепалды даярлық сыныптарына 220 бала қабылданған. Жоспарланған болжам – 291 бала. Яғни қабылдау 75,6 пайызды құраған.
Оның 157-сі қазақ тілінде, 63-і орыс тілінде білім алуға бағытталған.
Бұл сандардың өзінен-ақ мектепалды даярлықтағы тілдік ахуалдың белгілі бір көрінісін аңғаруға болады. Мәселен, 2021 жылы туған балалардың 130-ы қазақ тіліндегі, 33-і орыс тіліндегі сыныптарға қабылданған. Ал 2020 жылы туған 51 баланың 25-і қазақ тілін, 26-сы орыс тілін таңдаған.
Әр санның ар жағында бір отбасы, бір баланың тағдыры, ата-ананың таңдауы тұр.
Сондықтан статистикаға қарап тұрып бірден біреуді кінәлау – ең оңай жол. Ал шын мәнінде маңыздысы – осы көрсеткіштердің себебін түсіну.
Ата-ана неге белгілі бір тілді таңдайды? Қазақ тіліндегі топтар жеткілікті ме? Олардың орналасуы, қолжетімділігі қандай? Қызмет көрсету сапасында айырмашылық бар ма? Баланың кейінгі мектеп өміріне бейімделуіне қандай жағдай жасалады?
Бұл сұрақтарға эмоциямен емес, нақты зерттеу мен ашық дерек арқылы жауап берген жөн.
Жекеменшік балабақшадағы басқа көрініс
Мәселенің тағы бір қыры – жекеменшік мектепке дейінгі ұйымдардағы мектепалды даярлық топтары.
Көкшетаудағы жекеменшік мектепке дейінгі ұйымдарда 18 мектепалды даярлық тобында 367 бала бар. Оның ішінде қазақ тіліндегі 3 топта – 51 бала, ал орыс тіліндегі 15 топта – 316 бала.
Яғни жекеменшік сектордағы мектепалды даярлық топтарының басым бөлігі орыс тілінде.
Бұл деректі ата-аналарды кінәлау немесе орыс тілінде тәрбиеленіп жатқан балаларды бөле-жара қарау үшін келтіріп отырған жоқпыз.
Керісінше, осы арадағы айырмашылық бізді ойландыруы керек.
Неге қазақ тіліндегі мектепалды даярлық топтары жекеменшік секторда аз?
Бұл – сұраныс мәселесі ме? Ұсыныс мәселесі ме? Ата-ананың таңдауы ма? Әлде қазақ тілінде сапалы қызмет көрсететін топтардың саны жеткіліксіз бе?
Бәлкім, осының бәрі қатар әсер етіп отырған шығар.
Сондықтан мәселені «қазақ тілі мен орыс тілі» деген қарапайым қарсы қоюға сыйғызу дұрыс емес. Мұнда білім беру саясаты, ата-ананың таңдауы, қызметтің қолжетімділігі, педагогтердің біліктілігі және баланың болашақ мектеп ортасы қатар қаралуы тиіс.
Бақылау бар. Бірақ нәтиже қандай?
Жекеменшік мектепке дейінгі ұйымдар бақылаусыз қалған сала емес.
Білім беру сапасын қамтамасыз ету бағытында тиісті бақылау жүргізіледі. Оның ішінде білім беру бағдарламаларының талаптарға сәйкестігі мен олардың орындалуы да назарда.
Демек, мәселе «ешкім тексермейді» дегенде емес.
Мәселе басқа.
Бағдарлама орындалғанымен, оның нәтижесі қандай?
Бала мектепке қандай тілдік ортамен келеді? Оның сөздік қоры қандай деңгейде? Өзінің туған жері, елі, мәдениеті туралы жасына сай түсінігі қалыптасты ма? Мемлекеттік тілдегі білім беру ортасына ауысқан кезде қандай қиындықтарға тап болады?
Бұлардың бәрі бір күнде шешілетін сұрақтар емес.
Бірақ мектепалды даярлық туралы сөз болғанда оларды айналып өтуге де болмайды.
Өйткені білім сапасын тек дәптердегі тапсырмамен өлшеу жеткіліксіз.
Бес жастағы бала үшін тәрбие деген не?
Біз кейде «идеология» деген сөзді тым үлкен ұғым ретінде қабылдаймыз.
Ал бес жастағы бала үшін оның мәні мүлде қарапайым.
Ол – тәрбиешінің күнделікті айтқан сөзі.
Ол – тыңдаған әні.
Ол – оқылған ертегісі.
Ол – қабырғадағы мемлекеттік рәміз.
Ол – туған қаласы туралы әңгіме.
Ол – «Отан» деген сөздің бала санасында алғаш рет қандай мағынамен орнығуы.
Балаға «сен елді жақсы көруің керек» деп жүз рет айтқаннан гөрі, туған жері туралы жақсы әңгіме айтып, қазақтың баласының санасына қазақтың тілін, мәдениетін, тарихын табиғи түрде сіңірген әлдеқайда әсерлі.
Патриотизм де дәл осындай күнделікті қарапайым дүниелерден басталады.
Бір әннің айналасындағы үлкен сұрақ
Жақында Қостанайда болған жағдай осы мәселенің қаншалықты сезімтал екенін тағы бір көрсетті.
1 қыркүйек күні әлеуметтік желіде оқу жылының басталуына арналған шара кезінде «Матушка-Земля, святая Русь» әні орындалған бейнежазба тарады. Бірқатар ақпарат құралдары бейненің Қостанай әлеуметтік-техникалық колледжіне қатысты екенін жазды. Оқиға қоғам арасында пікірталас туғызып, білім беру ұйымынан түсініктеме талап еткендер де болды.
Әрине, бір ғана бейнежазбаға қарап тұтас жүйеге баға беруге болмайды. Оның үстіне мұндай жағдайда оқиғаның толық контекстін, шараның мақсатын және ұйымдастырушылардың түсініктемесін ескеру қажет.
Бірақ бұл жерде назар аударатын басқа мәселе бар.
Білім беру ортасындағы мазмұн қаншалықты маңызды?
Өте маңызды.
Өйткені бала үшін естілген әрбір ән, оқылған әрбір шығарма, айтылған әрбір сөз – оның дүниетанымының бір бөлшегі.
Бұл мектепалды жаста да, мектепте де, колледжде де өзекті.
Бала – жай ғана тәрбиеленуші емес
Жекеменшік балабақшалардың білім беру жүйесіндегі орны ерекше. Олар ата-аналарға таңдау береді, мектепке дейінгі орын тапшылығын азайтуға үлес қосады, жаңа педагогикалық тәжірибелер енгізеді.
Сондықтан мәселе жекеменшік пен мемлекеттік ұйымды қарсы қоюда емес.
Мәселе – балаға көрсетілетін білім мен тәрбиенің сапасы мен мазмұнында.
Мемлекет баланың қай ғимаратта тәрбиеленіп жатқанынан бұрын, оның мектеп табалдырығын қандай дайындықпен аттайтынына мүдделі болуы керек.
Өйткені бүгінгі бес жасар бала – ертеңгі оқушы.
Бүгінгі оқушы – ертеңгі маман.
Ал ертеңгі маман – елдің азаматы.
Осы сабақтастықты бір-бірінен бөлек қарауға болмайды.
Ашық статистика – дұрыс шешімнің бастауы
Сондықтан мектепалды даярлық бойынша тек қабылданған балалардың санын ғана емес, мәселенің толық картинасын көргіміз келеді.
Мемлекеттік және жекеменшік ұйымдардағы балалар саны қанша?
Қай тілде қанша топ жұмыс істейді?
Қазақ тіліндегі топтарға сұраныс қандай?
Қай аудандарда қазақ тіліндегі мектепалды даярлық орындары жеткіліксіз?
Ата-аналар қандай себеппен белгілі бір тілді таңдайды?
Балалардың мектепке дайындығы қалай бағаланады?
Бұл сұрақтарға ашық жауап берілсе, қоғамдағы көптеген пікірталастың өзі нақты дерекке сүйенер еді.
Өйткені статистика – жай ғана цифр емес.
Ол – мемлекеттік саясаттың айнасы.
Бала мектепке дайындалады. Ал біз ше?
Мектепалды даярлықты кейде мектепке дейінгі міндетті кезеңнің бірі ретінде ғана қабылдаймыз.
Ал шын мәнінде бұл – баланың өміріндегі аса маңызды уақыт.
Осы кезде ол әлемді танып қана қоймайды. Өзін сол әлемнің бір бөлшегі ретінде сезіне бастайды.
Сондықтан «Бала мектепке бармай тұрып нені үйренеді?» деген сұраққа тек «оқуды, жазуды, санауды» деп жауап беру аздық етеді.
Ол тілді үйренеді.
Ол қарым-қатынасты үйренеді.
Ол құндылықты үйренеді.
Ол өзін кім екенін сезіне бастайды.
Ең бастысы – ол Отан туралы алғашқы түсінігін қалыптастырады.
Олай болса, баланың мектепке дейінгі ортасы туралы сөз болғанда, біз оның бүгінін ғана емес, ертеңін де ойлауымыз керек.
Бәлкім, мектепалды даярлыққа дәл осы тұрғыдан қарар уақыт келген шығар.
Өйткені мектеп табалдырығын аттаған күні бала білім алуды бастамайды.
Ол сол күнге дейін алған алғашқы түсініктерін өзімен бірге мектепке алып келеді.
Ал сол түсініктердің қандай болатыны – ата-анаға да, тәрбиешіге де, білім беру жүйесіне де, тұтас қоғамға да байланысты.
