Ежелгі дүниеден бүгінге жеткен бір шындық бар: адамды кейде күштің өзі емес, сол күшке біртіндеп үйрену құл етеді.
Эзопқа телінетін «Қасқыр мен ит» мысалында қасқыр тоқ, күтімі жақсы итті көреді. Бірақ иттің мойнындағы жүні неге қажалғанын сұрағанда, оның шынжырда байлаулы екенін біледі. Иттің тамағы бар, бірақ еркіндігі жоқ.
Қасқыр болса, аштықты таңдаса да, шынжырдан бас тартады.
Екі мың жылдан астам уақыт бұрын айтылған осы мысалдың бүгінгі өмірге де қатысы бар.
Өйткені қазіргі шынжыр темірден жасалмауы мүмкін.
Ол — айлап төленбеген жалақы.
Ол — демалыссыз жұмыс.
Ол — қызметтік міндетке қатысы жоқ жеке шаруалар.
Ол — «сен ғана істей салшы» деген өтініштен басталып, қалыпты тәртіпке айналған тәуелділік.
Бір қожайын бар. Жасы зейнет жасынан әлдеқашан асқан. Қол астындағы адамдарды қызметкер емес, өзіне керек кезде жұмсайтын адам ретінде көреді.
Демалыс күндері де тыныштық жоқ.
Сөмкесін көтереді. Жеке шаруасын атқарады. Үйінің тірлігіне жегіледі. Балалары мен немерелерінің шаруасына дейін мойнына алады.
Ал негізгі жұмысы ше?
Ол да күтіп тұр.
Айлап еңбекақы алмаса да, әлгі адам шыдайды.
Бір күні әбден шаршап, басқа жұмысқа кетеді. Кейін тағы кетуге әрекет жасайды.
Сонда қожайын мысқылдап: «Қайта келеді. Менің қамшыма үйренген. Мен қайда айдасам, сонда жүретін адам», — дейді.
Арада бірер ай өтеді.
Әлгі адам расында қайта келеді.
Ең ащысы — қожайын қамшысын көтермейді.
Өйткені қажет емес.
Адам қамшының астына өзі барады.
Кеше ғана шаршап кеткен жеріне.
Кеше ғана кетемін деген есігіне.
Кеше ғана «енді қайтпаймын» деген табалдырыққа.
Бұл жерде ежелгі гректердің Сизиф туралы мифі еріксіз еске түседі. Сизиф тауды домалатқан тасты қайта-қайта жоғары шығаруға мәжбүр болды. Тас төмен түскен сайын, азабы да қайта басталатын.
Бүгінгі Сизифтің тасы кейде тас емес.
Ол — адамның өз қорқынышы.
«Зейнет жасым жақындап қалды, енді шыдайын».
«Басқа жерден жұмыс табу қиын».
«Бала-шағам бар».
«Ертең беріп қалар».
Осы төрт сөйлем кейде адамның ең мықты шынжырына айналады.
Абайдың адам мінезі туралы ойлары да осы тұста еске түседі. Ұлы ойшыл адамды әлсірететін мінездердің қатарында талапсыздықты, жігерсіздікті, бойкүйездікті сынады. Оның қара сөздеріндегі адам болмысына қатысты ойлардың өзегінде бір мәселе бар: адам өзін өзі тәрбиелемесе, сыртқы жағдай оның мінезіне айналады.
Бүгінгі жағдайдың қауіпті жері де осында.
Адам әуелі әділетсіздікке шыдайды.
Сосын оған үйренеді.
Кейін оны қалыпты нәрсе деп қабылдайды.
Ақыры өзіне жасалған қысымды тағдырдың бұлжымас заңы сияқты көреді.
Абай айтқан талап пен жігердің орнына қорқыныш келген жерде адамның еркіндігі де біртіндеп тарылып барады.
Бір адам осылай көнгенде, өзгелер де қарап отырып үйренеді.
Айлап жалақы алмайды — үндемейді.
Демалысы жоғалады — көнеді.
Жеке шаруаға жұмсалады — «амал жоқ» дейді.
Сөйтіп, бір адамның үстіндегі қамшының көлеңкесі тұтас ұжымға түседі.
Ежелгі Римдегі Спартак көтерілісі адамзат тарихында құлдыққа қарсы қарсылықтың символына айналды. Ал Эзоптың қасқыры бізге басқа шындықты көрсетеді: кейде адамның ең үлкен байлығы — тоқшылық емес, өз еркі.
Бірақ қазіргі заманның құлдығында шынжыр да, бұғау да көрінбейді.
Оның аты — қорқыныш.
Ең қауіптісі де осы.
Қожайынның қамшысы емес.
Қамшының астына қайта-қайта өз аяғымен барып тұратын әдет.
Бір күні қожайын қамшысын көтермейді.
Өйткені оған қажеті жоқ.
Қамшының ысқырығын санаға сіңірген адам қайда бару керектігін онсыз да біледі.
Міне, ең ащы шындық осы: Адамды қамшының астында ұстап тұрудың ең сенімді жолы — оны қамшысыз-ақ қайта келетіндей күйге жеткізу.
Сонда қожайын айдамайды.
Адам өзі келеді.
