Құлсарыдағы қала күніне арналған концерт кезінде болған бір оқиға әлеуметтік желіде қызу талқыланды. Жұртшылықты таңғалдырғаны — концерттегі орынға байланысты туған түсініспеушіліктің соңы егде жастағы адамға дауыс көтеріп, итермелеуге дейін барғаны.
Әрине, үлкен кісіні көпшілік алдында қорлау — қандай жағдайда да ақтауға келмейтін әрекет. Үлкенді сыйлау — қазақы тәрбиенің өзегі. Жасы үлкен адамға жол беру, төр ұсыну, сөзін бөлмеу, дауыс көтермеу — бұлар арнайы үйрететін ереже емес, ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан мінезі.
Бірақ осы оқиға тағы бір маңызды сұрақты алға шығарады.
Үлкен деген кім?
Жасы үлкен болғанның бәрі ақсақал ма?
Ақ шаштың өзі ақылдың кепілі ме?
Төрге шыққан адамның бәрі төрелік айта ала ма?
Бұл сұрақтың жауабы бір ғана концерттегі орынға қатысты емес. Ол біздің қоғамдағы үлкендік ұғымына, тәрбиеге, ұрпақ сабақтастығына, тіпті басшылық мәдениетіне дейін барып тіреледі.
Өйткені үлкендік — артықшылық емес. Үлкендік — жауапкершілік.
Құлсарыдағы оқиғадағы ең қарапайым детальға назар аударайықшы. Бір адам орынға таласты. Біреу өзіне тиесілі орынды іздеді.
Ал өмірде орын деген тек орындық емес.
Бір жерде — орындық. Бір жерде — төр. Бір жерде — қызмет. Бір жерде — кресло.
Бірақ мәселенің түбі бір:
Адам өзіне орын іздей ме, әлде кейінгіге орын қалдыра ма?
Міне, үлкендіктің шын өлшемі осы жерден басталады.
Қарт адам концертке бармасын, жастармен араласпасын, көңіл көтермесін деген сөз емес. Әрине, барады. Ән тыңдайды, өнер көреді, билейді, елмен бірге қуанады. Қоғамнан шет қалуы керек деген ұғым жоқ.
Бірақ әр жастың өз әдебі, өз салмағы, өз орны бар.
Жас ұлғайған сайын адамның қоғам алдындағы жауапкершілігі де арта түсуі керек. Кеше өзі үйренгенін бүгін кейінгіге үйретуі тиіс. Өзі алған орынды өзгеге де босата алуы керек. Өзі көрген жолды кейінгі буынға көрсетуі қажет.
Қарттық — паспорттағы сан.
Ал ақсақалдық — қоғам алдындағы жауапкершілік.
Ақ шаш — ақылдың кепілі емес. Лауазым — беделдің кепілі емес. Ұзақ отырған жылдар — нәтиженің өлшемі емес.
Құрмет жасқа көрсетіледі. Бедел іске келеді.
Ұлттық тәрбие деген тек шапан киіп, домбыра ұстап, сахна төрінде бата беру емес. Ұлттық тәрбие күнделікті мінезден көрінеді.
Кезекте тұрғанда.
Біреудің сөзін бөлмегенде.
Жасқа дауыс көтермегенде.
Үлкеннің атын пайдаланып, өзгенің жолын жаппағанда.
Өз орныңды білгенде.
Ең бастысы — өзіңнен кейінгі адамға орын қалдырғанда.
Біздің қоғамда осы соңғысы жиі ұмытылып кететіндей.
Әсіресе басшылық мәселесінде.
Жасы жетпістен асқан, жетпіс беске таяған адамдардың әлі де барлық маңызды жиынға, барлық үлкен шараға өзі барып, барлық мәселенің басында өзі жүруі кейде тәжірибенің емес, сабақтастықтың жоқтығын көрсетеді.
Қазақстанда 2026 жылы ер азаматтардың жалпы белгіленген зейнеткерлік жасы — 63 жас, әйелдер үшін — 61 жас. Бұл адамның осы жастан кейін еңбек етуіне тыйым салынуы керек деген сөз емес. Адам қабілеті бар кезде еңбек ете береді. Бірақ мемлекеттік және бюджеттік саладағы басшылық туралы сөз болғанда, басқа бір мәселе туындайды — орныңды басатын адам бар ма?
Егер жетпіс беске жақындаған басшы отыз жыл бойы бір саланы басқарса, одан кейін заңды түрде мынадай сұрақ қойылады:
Осы отыз жылда кімдерді тәрбиеледі?
Егер жауап: «Орныма қоятын адам жоқ» болса, онда бұл мақтанатын сөз емес.
Бұл — диагноз.
Адам жоқ па? Әлде сен адам өсірмедің бе?
Неге жиырма жылда шәкірт тәрбиеленбеді?
Неге жастарға жол ашылмады?
Неге өзіңнен мықты маман шықса, оны шәкірт емес, бәсекелес көрдің?
Неге сен кеткенде орныңды басатын адамды өзің дайындамадың?
Егер басшы отыз жыл отырғаннан кейін де «орныма адам жоқ» десе, бұл оның таптырмас маман екенін емес, өзінің орнына адам дайындай алмағанын көрсетеді.
«Орныма адам жоқ» — сенің артықшылығың емес. Бұл — сенің диагнозың.
Мәселе адамның жасында ғана емес.
Мәселе — оның қоғамға не беріп отырғанында.
Өкінішке қарай, кейбір үлкен буын өкілдері жас маманды көргенде оның бойындағы мүмкіндікті емес, өз креслосына төнген қауіпті көреді.
Жас маман жаңа ұсыныс айтады — «тәжірибесі жоқ».
Бір жас маман ерекшеленіп шығады — «асығыстық жасап жүр».
Қабілетті жас маман елдің көзіне түседі — «әлі пісуі керек».
Ал өзінен мықты біреу көрінсе, оны өсірудің орнына жолын бөгеуге тырысады.
Мұндай жерде ұрпақ сабақтастығы болмайды.
Бәсекелестік болады.
Жарыс болады.
Кресло үшін тартыс болады.
Ал саланың өзі бір орында қалады.
Кейде саланы қабілетсіздіктің өзі емес, қабілетті адамдарға жол бермейтін жүйе құртады.
Бір адамның креслоға деген тәуелділігі тұтас саланың тоқырауына айналуы мүмкін.
Жаңармайды.
Жаңа идея келмейді.
Жастар өспейді.
Жақсы мамандардың жігері құм болады.
Кейбірі басқа жерден мүмкіндік іздеп кетеді.
Сөйтіп, бір адамның орнын сақтап қалуы үшін тұтас бір буынның жолы жабылады.
Бұл — елге де, салаға да, сол адамның өзіне де абырой емес.
Нағыз басшы өзінің орнын ешқашан мәңгілік меншік көрмейді.
Мемлекеттік немесе бюджеттік қызмет — жеке меншік емес.
Кресло — мұрагерлік дүние емес.
Лауазым — адамның өмір бойғы еншісі емес.
Нағыз басшының ең үлкен жетістігі — креслода қанша жыл отырғаны емес.
Өзінен кейін сол істі алып кететін адам қалдыруы.
Маңызды жиынға бардың ба — шәкіртіңді ерт.
Үлкен іс-шараға шақырылдың ба — кейінгі буынды таныстыр.
Биліктің төріне бардың ба — жаныңда өзіңнен кейін сөз ұстайтын, іс жалғастыратын азамат болсын.
«Мынау — менің шәкіртім. Ертең осы істің тізгінін осы ұстайды» деп айта алатын күнге жет.
Міне, осы — үлкендік.
Ал «мен кетсем, бәрі бітеді» деген ойдың астарында кейде өзіңнің ұлылығың емес, өзіңнен кейін ешкімді өсіре алмағаның жатады.
Нағыз маман өз орнын мәңгілік меншік көрмейді.
Нағыз ұстаз өзінен мықты шәкірттің шыққанын қалайды.
Ұстаздық — лауазым емес.
Ұстаздық — өзіңнен кейінгі адамды өсіре алу қабілеті.
Ал енді ең ащы сұраққа келейік.
Жасы жетпістен асып, «қазір-ақ кетер едім, бірақ орныма лайықты адам жоқ» деу — егер осы жылдардың бәрінде сол адамды өзің тәрбиелемеген болсаң, нағыз барып тұрған тойымсыздық емес пе?
Сенің орныңа адам табылмауы — сенің ерекше екеніңнің белгісі емес.
Кейде бұл — сенің ешкімді өзіңмен қатар өсірмегеніңнің белгісі.
Егер отыз жыл бойы өзіңнен кейін бір адам қалмаса, мәселе жастарда емес шығар.
Мәселе өзіңде шығар.
Басшының міндеті — өзі отырғанда бәрін ұстап тұру емес.
Басшының міндеті — өзі кеткеннен кейін де жүйенің жұмыс істей беруін қамтамасыз ету.
Елге қызмет ету — креслода мүмкіндігінше ұзақ отыру емес. Елге қызмет ету — өзіңсіз де жұмыс істейтін жүйе қалдыру.
Құлсарыдағы концерттегі орын мәселесіне қайта оралайық.
Бір орын үшін адамды итермелеу — мәдениетсіздік.
Бірақ қоғамда бұдан әлдеқайда үлкен орын үшін жылдар бойы бір-бірін итермелейтіндер бар.
Бірі орындыққа таласады.
Бірі төрге таласады.
Бірі креслодан түскісі келмейді.
Бірақ үшеуінің де алдында бір сұрақ тұрады:
Сен өз орныңды сақтағың келе ме, әлде өзіңнен кейінгіге орын қалдырғың келе ме?
Үлкен болу — төрде ең алда отыру емес.
Үлкен болу — кейінгіге жол көрсету.
Үлкен болу — өзіңе көрсетілген құрметті пайдаланудың емес, сол құрметті ақтаудың жолын табу.
Үлкен болу — жастармен жарысу емес, жастарға жол ашу.
Нағыз ақсақал — жастардан қалмай жүрген адам емес.
Жастарға бағыт көрсетіп жүрген адам.
Нағыз ұстаз — өзінен мықты шәкірт тәрбиелеген адам.
Нағыз басшы — креслода ең ұзақ отырған адам емес.
Өзі кеткеннен кейін де ісін жалғастыратын буын қалыптастырған адам.
Құлсарыдағы бір орындыққа талас бізге әлдеқайда үлкен нәрсені еске салды.
Өмірде орындық та, кресло да уақытша.
Креслоға жабысып қалған адам орнын сақтауы мүмкін.
Бірақ жол көрсеткен адам ғана өзінен кейінгі дәуірді қалыптастырады.
Адамнан қалатыны — оның жасы емес.
Қызметі де емес.
Креслосы да емес.
Адамнан қалатыны — тәрбиелеген шәкірті, көрсеткен жолы, жасаған ісі.
Сондықтан үлкендіктің шын өлшемі — жасыңда емес.
Өзіңнен кейін кім қалғанында.
Адамның үлкендігі — қанша жыл төрде отырғанымен емес, өзінен кейін қанша адамды төрге шығара алғанымен өлшенеді.
