Оқулық – жай ғана қағаз емес. Ол баланың санасына ел туралы түсінік қалыптастыратын негізгі құрал. Ал егер оқулық уақыттан қалып қойса, балаға тарихты емес, ескірген ақпаратты үйретіп отырғанымыз.
Мектептегі Қазақстан тарихы оқулығын парақтап отырып, кейде тарихтың өзінен бұрын кітаптың жаңартылмағаны көзге түседі.
Әңгіме ондаған жыл бұрынғы оқиғалар туралы емес. Мәселе – бүгінгі оқушының бірнеше жыл бұрын өзгеріп кеткен атауларды, жүзеге аспаған жоспарларды немесе қазіргі құқықтық шындыққа сәйкес келмейтін саяси терминдерді оқып отыруында.
Мысалы, 10-сыныпқа арналған Қазақстан тарихы оқулықтарының ескі нұсқаларында елорда Нұр-Сұлтан ретінде көрсетіледі. Ал 2022 жылы елорда атауы қайтадан Астана болып өзгерді.
Бүгін 2026 жыл.
Олай болса, мектеп оқушысына өзгеріп кеткен ресми атауды түзетпей оқыту – жай ғана редакциялық олқылық емес. Бұл білім мазмұнының заман ағымына қаншалықты тез бейімделетінін көрсететін мәселе.
Оқулық қай жылда қалып қойды?
Мәселе тек Астана атауымен бітпейді.
Бір кездері Қазақстанның қазақ жазуын латын графикасына 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен көшіру жоспары жарияланды. Сол кездегі мемлекеттік жоспарларда 2025 жыл маңызды меже ретінде белгіленді.
Бірақ 2026 жыл келді.
Қазақстан латын әліпбиіне толық көшкен жоқ.
Ендеше, ескі оқулықта сол кездегі жоспар бүгін орындалғандай немесе міндетті түрде орындалатын іс сияқты берілсе, оқушы алдында заңды сұрақ пайда болады:
Біз тарихты оқып отырмыз ба, әлде орындалмаған жоспарлардың хроникасын оқып отырмыз ба?
Мұнда мәселе латын әліпбиіне көшуді қолдау немесе оған қарсылық туралы емес. Мәселе – жоспар мен нақты нәтиженің арасын оқулықтың ажырата білуінде.
Мемлекет бір кезде белгілі бір мерзім белгілеп, кейін жоспар өзгерсе, мерзім кейінге шегерілсе немесе тәсіл қайта қаралса, оқулықтағы ақпарат та жаңаруы керек.
Өйткені оқушы мемлекеттік бағдарламалардың архивін емес, өз елінің нақты тарихын оқиды.
«Елбасы» – тарихи кезең бе, бүгінгі ұғым ба?
Оқулықтағы саяси терминология да уақытпен бірге жаңарып отыруы тиіс.
Бір кезеңде «Елбасы» ұғымы Қазақстанның саяси-құқықтық кеңістігінде ерекше мәртебеге ие болды. Кейін заңнамадағы өзгерістер бұл мәртебенің құқықтық негізін өзгертті.
Сондықтан оқулықта екі нәрсенің ара-жігін анық ажырату қажет: тарихи кезеңдегі атау және қазіргі саяси-құқықтық шындық.
Тарихи тұлғаның сол кезеңдегі атауын оқулықта көрсетуге болады. Бірақ оны бүгін де қолданыстағы ресми мәртебе секілді қабылдатуға болмайды.
Тарихты өшірудің де, бояудың да қажеті жоқ.
Не болды – солай жазылсын. Бірақ бүгін не бар, не жоқ екені де анық көрсетілсін.
Бұл – саяси баға емес, оқулықтың деректік дәлдігіне қойылатын талап.
Оқулықтың да «жарамдылық мерзімі» болуы керек
Заң өзгереді. Мемлекеттік бағдарламалар өзгереді. Қалалардың атауы өзгереді. Жаңа тарихи оқиғалар қосылады.
Технологияның өзі күн сайын жаңарып жатқан заманда ақпараттық мазмұнды бірнеше жыл бойы өзгеріссіз қалдыру қиын.
Білім беру жүйесінде жаңа оқулықтар шығару жұмысы жүріп жатыр. Бірақ мәселе тек жаңа кітап басып шығарумен шектелмеуі керек.
Негізгі сұрақ – оқулықтағы ескірген ақпарат қанша уақыттан кейін түзетіледі?
Бір сыныпта жаңа оқулық, екінші сыныпта бірнеше жыл бұрынғы нұсқа қолданылса, оқушыға берілетін ақпарат та әртүрлі болады.
Оның үстіне мұғалімнің мойнына қосымша жүк түседі. Ол сабақты түсіндірумен қатар, оқулықтағы ескірген деректерді түзетіп, қазіргі жағдайды айтып отыруға мәжбүр.
Мұғалім тарихтың мәнін түсіндіруі керек.
Оқулықтың редакторының жұмысын атқармауы тиіс.
Ең бастысы – баланың оқулыққа сенімі
«Нұр-Сұлтан» мен «Астана» арасындағы айырмашылық сырт көзге ұсақ көрінуі мүмкін. 2025 жылға жоспарланған латын әліпбиі де бір қарағанда жай ғана мерзім сияқты.
Бірақ осындай ұсақ сәйкессіздіктер көбейе берсе, мәселе оқулықтың бір сөйлемінде емес, оның беделінде пайда болады.
Бала: «Оқулықта жазылғанның бәрі дұрыс па?» деп сұрай бастайды.
Ал мектеп оқулығының ең маңызды капиталы – оның сенімділігі.
Оқушы оқулықтағы ақпаратты интернеттен қайта тексеруге мәжбүр болмауы керек. Әрине, ақпаратты салыстырып, дереккөздерді тексеру – пайдалы дағды. Бірақ оқулықтың өзіндегі негізгі фактілердің қазіргі шындыққа сәйкес келуі міндетті.
Оқулық – тек білім беретін құрал емес, білімге деген сенімді қалыптастыратын құрал.
Тарихты қайта жазудың қажеті жоқ
Бұл мәселені «әр саяси өзгерістен кейін тарих оқулығын қайта жазу керек» деп түсінуге болмайды.
Керісінше, Қазақстан тарихының ғылыми негізі тұрақты болуы тиіс.
Бірақ өзгеріп отырған фактілер, атаулар, құқықтық мәртебелер, мемлекеттік реформалардың нәтижелері және кейінгі оқиғалар жүйелі түрде толықтырылуы қажет.
Тарих өзгермейді. Бірақ тарих туралы білім толықтырылады.
Астана атауы өзгерді – оқулықта қазіргі атауы болуы керек.
Латын графикасына көшу жөніндегі бұрынғы мерзім жүзеге аспады – оқулықта жоспар мен бүгінгі жағдай ажыратылуы керек.
Саяси-құқықтық терминнің мәртебесі өзгерді – оның тарихи қолданысы мен қазіргі мағынасы нақты көрсетілуі тиіс.
Бұл – біреуді ақтау немесе қаралау емес.
Бұл – деректі өз уақытымен бірге көрсету.
Оқулыққа «жаңарту жүйесі» керек
Барлық оқулықты әр өзгерістен кейін қайта басып шығару экономикалық жағынан да, ұйымдастыру жағынан да тиімсіз болуы мүмкін.
Сондықтан заманауи шешімнің бірі – электрондық нұсқамен бірге тұрақты жаңартылатын «Оқулыққа толықтырулар» жүйесін қалыптастыру.
Мысалы: 2022 жыл: елорда атауы «Нұр-Сұлтаннан» «Астанаға» өзгерді.
2025 жыл: латын графикасына көшу жөніндегі бұрынғы мерзімге қатысты кейінгі өзгерістер.
2026 жыл: оқулықтағы деректерге енгізілген өзекті толықтырулар.
Мұндай жүйе қағаз оқулықтың ғылыми құрылымын сақтай отырып, оны қазіргі шындықтан бірнеше жыл артта қалдырмауға мүмкіндік береді.
Уақыт оқулықты күтіп тұрмайды
Бүгінгі оқушы – ертеңгі журналист, мұғалім, дәрігер, инженер, кәсіпкер немесе мемлекеттік қызметкер.
Ол ел тарихын мектептен үйренеді.
Сондықтан оның қолындағы кітапта кеше болған Қазақстан ғана емес, бүгінгі Қазақстанға алып келген тарихи жолдың толық әрі дәл көрінісі болуы керек.
Егер оқулықта бірнеше жыл бұрын өзгерген атаулар сақталып, орындалмаған жоспарлар бүгінгі шындық сияқты беріліп, тарихи кезеңге тән саяси терминдер қазіргі қолданыстағы ұғыммен араласып жатса, онда мәселе бір-екі қате сөйлемде емес.
Мәселе – оқулықты жаңарту мәдениетінің өзінде.
Мектеп оқулығы архив емес.
Ол – бүгінгі баланың қолындағы ертеңгі күннің негізі.
Сондықтан Қазақстан тарихы оқулығын жаңарту – бір баспаның немесе бір министрліктің техникалық шаруасы ретінде қаралмауы керек. Бұл – мемлекеттің өз тарихын келесі ұрпаққа қаншалықты дәл жеткізгісі келетініне қатысты мәселе.
Балаға ескірген Қазақстанды емес, дерегі нақты, тарихы тұтас, бүгінгі шындықпен сабақтас Қазақстанды оқытайық.
