Әлеуметтік желіде желдей есіп жүрген жаңалық, яғни, пойызда орынсыз әрекетке тап болған жас қыздың оқиғасы қоғамдық көліктегі қауіпсіздік мәселесін қайта көтеріп отыр.
Пойыз – жол үстіндегі шағын қоғам. Бір вагонда бір-бірін танымайтын ондаған адам бірнеше сағат, кейде тәулік бойы бірге жүреді. Бірі ұйықтайды, бірі кітап оқиды, енді бірі терезеге қарап, діттеген жеріне жетуді күтеді.
Бірақ сол шағын қоғамда бір адамның жеке шекарасы бұзылса, бұл жай ғана «пойыздағы келеңсіз жағдай» болып қалмауы керек.
«Маңғыстау – Алматы» бағытындағы пойызда болған оқиға осыны тағы бір мәрте көрсетті.
20 жастағы студент қыз әлеуметтік желіде пойызда 69 жастағы ер адамның өзіне орынсыз әрекеттер жасағанын жазды. Оның айтуынша, жолаушы оған қадала қарап, аяғын әдейі жақындатқан, интимдік сипаттағы әрекеттер жасаған және оны телефонның жарығымен көрсеткен.
Бұл – жай әдепсіздік туралы әңгіме емес.
Бұл – адамның жеке кеңістігі мен қауіпсіздігіне қатысты мәселе.
Қыз болған жағдайды жолсерікке айтқан. Алайда оқиғаның ең даулы тұсы содан кейін басталады.
Жолаушы қызға 80 мың теңге ұсынып, «осымен бәрі бітсін» деген.
Қыз ақшаға келіспеген. Бірақ полиция шақырылған жағдайда Алматы-1 станциясында пойыздан әрі қыздың, әрі ер адамның түсуі мүмкін екені айтылған. Студент сабаққа асыққандықтан, пойызда қалуды таңдаған. Кейін наразылығы жоқ екені туралы қолхат жазған.
Алматыға жеткен соң ғана полицияға арыз берген.
Осы жерде бір қарапайым сұрақ туындайды:
Неліктен өзін қауіпсіз сезінбеген адам құқық қорғау органдарына жүгіну үшін өз жоспарын, уақытын, оқуын құрбан етуге мәжбүр болуы керек?
Егер пойызда құқық бұзушылық орын алса, неге бірінші кезекте жәбірленушінің емес, құқық бұзушының қозғалысы шектелмейді?
Бұл сұраққа тек теміржол саласы емес, құқық қорғау органдары да жауап бергені жөн.
«Арызым жоқ» деген қолхат бәрін шешпеуі керек
«Қолжазба қалдырды», «арыздан бас тартты», «ешқандай шағымы жоқ» деген сөздер кейде мәселені қағаз жүзінде жауып тастаудың ең оңай жолына айналып кетеді.
Ал өмірде бәрі соншалықты қарапайым емес.
Адам қорқуы мүмкін. Асығуы мүмкін. Жағдайдың құқықтық салдарын білмеуі мүмкін. Қысым сезінуі мүмкін. Немесе сол сәтте оқиғаны әрі қарай ушықтырмай, сапарын жалғастыруды жөн көруі мүмкін.
Сондықтан жәбірленушінің сол сәтте қолхат жазуы оқиғаға құқықтық баға беруге кедергі болмауы тиіс.
Бұл жерде мәселе нақты осы оқиғадағы құқықтық саралауда емес. Мәселе – жүйенің осындай жағдайларға қаншалықты дайын екенінде.
Ал құқықтық баға қандай?
Көлік полициясы ер адамды анықтап, бөлімге жеткізді. 69 жастағы Қызылорда тұрғынына ұсақ бұзақылық және түнгі уақытта тыныштықты бұзу бойынша екі әкімшілік материал рәсімделді.
Тыныштықты бұзғаны үшін оған айыппұл салынған. Ал ұсақ бұзақылық туралы материал сотқа жіберілген.
Мұнда құқықтық бағаны полиция мен сот береді. Оған дау жоқ.
Бірақ қоғамдық санада бір оғаш әсер қалатыны жасырын емес.
Жас қыз интимдік сипаттағы орынсыз әрекетке тап болғанын айтады. Ал ресми материалдардың бірінде түнгі уақытта тыныштықты бұзу мәселесі тұр.
Әрине, бұл екі түрлі құқықтық норма болуы мүмкін. Бірақ дәл осы жерде қоғамның күмәні пайда болады: мұндай әрекеттерге заң тұрғысынан тиісті баға берудің нақты тетігі бар ма?
Егер бар болса – оның қалай жұмыс істейтінін түсіндіру керек.
Егер жоқ болса – оны қалыптастыру керек.
«Ақсақал» деген атақ жауапкершіліктен босатпайды
Қоғамымызда жасы үлкен адамға құрмет бар. Бұл – жақсы қасиет.
Бірақ жасы үлкен болу басқа адамның жеке шекарасын бұзуға құқық бермейді.
Керісінше, үлкен адамнан жауапкершілік көбірек күтіледі.
Сондықтан «ақсақал ғой», «жасы үлкен кісі екен», «ұят болады» деген түсінік құқық бұзушылықтың алдын алатын құрал емес.
Кейде біз үлкенді сыйлау мен үлкеннің кез келген әрекетін ақтауды шатастырып аламыз.
Бұл екеуі – екі бөлек нәрсе.
Әйелдер вагоны керек пе?
Оқиғадан кейін көпшіліктің ойына келетін тағы бір мәселе – пойыздарда әйелдер мен ерлерге арналған бөлек вагондарды көбейту. Әлемнің бірқатар елдерінде мұндай тәжірибе бар.
Мұндай тәжірибені қауіпсіздік тұрғысынан талқылауға болады.
Әсіресе жалғыз сапар шегетін әйелдер, жас қыздар үшін әйелдер вагоны өзін қауіпсіз сезінудің қосымша мүмкіндігі болуы ықтимал.
Бірақ бір маңызды нәрсені ұмытпауымыз керек.
Әйелдер вагоны – ер адамдардың орынсыз әрекетін ақтайтын құрал болмауы тиіс.
«Өзі әйелдер вагонына отырмады» деген сияқты түсінік пайда болса, онда біз мәселенің түпкі себебінен тағы да айналып өтеміз.
Қауіпсіздік үшін бөлек вагон ұсынуға болады.
Бірақ қоғамдық көліктегі тәртіп үшін жауапкершілік бәрібір құқық бұзушының мойнында қалуы керек.
Пойыздағы қауіпсіздік – жолсеріктің де жауапкершілігі
Жолсеріктің жұмысы тек билет тексеру, төсек-орын тарату, вагон тазалығын бақылау емес.
Ол – вагондағы тәртіп пен жолаушының қауіпсіздігіне жауап беретін алғашқы адам.
Сондықтан жолсеріктерге мұндай жағдайларда нақты алгоритм қажет.
Жолаушы «маған тиісті» десе, не істеу керек?
Құқық бұзушыны жәбірленушіден қалай оқшаулау керек?
Полицияны кім шақырады?
Пойыз тоқтаған кезде жәбірленушінің сапарын үзбей жалғастыруына қалай жағдай жасалады?
Осының бәрі қағаздағы жалпы ереже емес, нақты әрі түсінікті нұсқаулық болуы тиіс.
Өйткені мұндай жағдайда жәбірленушіден сабыр сақтап, заңды өзі түсініп, дұрыс шешім қабылдауды күту – дұрыс емес.
Оған сол сәтте қорған болатын жүйе керек.
80 мың теңге – ең үлкен сұрақтың кішкентай ғана бөлігі
Бұл оқиғадағы 80 мың теңге қоғамның есінде қалуы мүмкін.
Бірақ мәселе ақшада емес.
Мәселе – бір адамның екінші адамның жеке шекарасын бұзғаннан кейін оны ақша арқылы «жабуға» тырысуында.
Мұндай жағдай «келісіп алатын мәселе» деңгейіне түсіп кетпеуі керек.
Өйткені адамның қауіпсіздігі мен ар-намысының бағасы болмайды.
Ал қоғамдық көліктегі қауіпсіздік – жай ғана тасымалдаушы компанияның ішкі мәселесі емес.
Бұл – қоғамдық мәдениеттің көрсеткіші.
Бүгін бір студент қыз пойызда өзін қауіпсіз сезінбеді.
Ертең дәл сондай жағдай басқа бір жолаушының басынан өтуі мүмкін.
Сондықтан бұл оқиғаны «бір адамның әрекеті» деп жауып қою жеткіліксіз.
Теміржол компаниясы да, құқық қорғау органдары да, қоғам да бір сұраққа жауап іздеуі керек:
Егер пойызда бір адамның қауіпсіздігіне қауіп төнсе, сол сәтте оны кім қорғайды?
Жауабы өте қарапайым болуы тиіс.
Жәбірленуші емес – құқық бұзушы пойыздан түсуі керек.
Жәбірленуші емес – құқық бұзушы түсініктеме беруі керек.
Ал жәбірленуші өзінің оқуына, жұмысына, сапарына алаңдамай, ең алдымен өзінің қауіпсіздігіне сенімді болуы керек.
Өйткені өркениетті қоғамның өлшемі – заңның қанша баптан тұратынында ғана емес.
Ол әлсіздеу тұрған адамның жанынан жүйе қай сәтте табыла алатынымен өлшенеді.
