Кенияда жүздеген адамның өліміне әкелген уағызшының сотталуы, Сауд Арабиясында екі Бангладеш азаматына қатысты орындалған өлім жазасы және Қазақстандағы діни радикализмге байланысты сот істері бір ортақ мәселені алға тартады: адам сенімге ие бола ма, әлде кейде сенім адамның өзін иемденіп ала ма?
Адамзаттың ең үлкен қайшылықтарының бірі — мейірімді уағыздай отырып, қатыгездікке баруы. Біреулер адамды құтқару үшін ғибадатхана салады, енді біреулер сол адамды құтқарамын деп оның өмірін құрбан етеді. Бірі жұмаққа апарар жолды көрсетемін дейді, бірақ өзі өзгелердің жердегі өмірін тозаққа айналдырады.
Сонда мәселе қайда? Адамның сенімінде ме, әлде сол сенімді өз билігінің құралына айналдырғандарда ма?
2026 жылғы 19 қазанда Кения соты өзін уағызшы ретінде танытқан Пол Маккензи мен оның 28 сыбайласын 190 баланың және бір ересек адамның өліміне қатысты кісі өлтіру айыптары бойынша кінәлі деп таныды. Тергеу материалдарына сәйкес, олар ізбасарларын ашығу арқылы Исаға жолығуға болады деген сенімге иландырған. Шакахола орманындағы жаппай жерлеу орындарынан 400-ден астам адамның мәйіті табылған. Бұл іс бойынша жаза тағайындау қарары қарашаға белгіленген.
Ойланып көріңізші: баласы аштықтан әлсіреп бара жатқанда оған тамақ бермеуді рухани құтқарылу деп түсіндіру үшін адамның санасы қандай күйге түсуі керек? Анасы сәбиін өлімнен сақтаудың орнына, уағызшының сөзіне сеніп, оны аш қалдырса, бұл сенімнің салтанаты ма, әлде адамның өз ақылынан айырылуы ма?
Мұндайда біреуді діндар болғаны үшін кінәлау оңай. Бірақ мәселенің түбі әлдеқайда тереңде жатыр. Адам өз өмірін ғана емес, баласының тағдырын да басқа біреудің сөзіне толық сеніп тапсыратын деңгейге қалай жетті?
Міне, қоғам осы сұраққа жауап іздеуі керек.
Діннің апиынға айналатын тұсы
Карл Маркстің дін туралы «халықтың апиыны» деген әйгілі тұжырымы әлі күнге дейін пікірталас тудырады. Бұл сөзді барлық дінге сенушілерге тағылған айып ретінде түсіну дұрыс емес. Алайда оның астарында қоғамды ойлантатын мәселе бар: адамның қайғысын жеңілдетуге тиіс сенім кейде сол қайғыны қабылдауға, оған қарсы тұрмауға, тіпті өзіне жасалған қиянатты қасиетті міндет деп түсінуге итермелеуі мүмкін.
Апиын ауырсынуды басады. Ал соқыр сенім адамның санасын тұмшалағанда, ол әділетсіздікті де байқамай қалуы ықтимал. Біреу қорлық көрсе — «сынақ» дейді. Біреу аштықтан өлсе — «тағдыр» дейді. Біреу қарсылық білдірсе — «иманы әлсіз» деп шығады. Осылайша адамның ақылымен шешілуге тиіс мәселелер тыйым мен қорқыныштың тұтқынына айналады.
Бірақ сенімнің өзі мен сенімді пайдаланып адамды басқарудың арасы жер мен көктей.
Дін адамға мейірім, сабыр, жауапкершілік дарытса, оның қоғамдағы игі рөліне ешкім дау айта алмайды. Ал біреу дінді өзгелердің еркіндігін шектеуге, ақша жинауға, билік жүргізуге немесе зорлықты ақтауға пайдаланса, онда мәселе руханиятта емес, адамды қанаудың тәсілінде.
Кениядағы Шакахола оқиғасы осының қайғылы мысалы болды. Ең қорқыныштысы — адамдардың бір күнде сенімнің тұтқынына айналмағаны. Уағызшының сөзіне сену, өзгелерден оқшаулану, медициналық көмектен бас тарту, ақырында өз өмірін қатерге тігу — мұның бәрі біртіндеп қалыптасқан үдеріс.
Демек, қоғамға қылмыс жасалғаннан кейінгі жаза ғана емес, адамды сондай жағдайға жеткізетін тетіктерді дер кезінде тану да қажет.
Қазақстанға да бөтен мәселе емес
Біз кейде мұндай оқиғаларды Африкадан, Таяу Шығыстан немесе алыс елдерден келген жаңалық ретінде қабылдаймыз. «Бізде ондай болмайды» деп өзімізді жұбатамыз. Бірақ діни ұранмен адам санасына ықпал ету, өзгеше ойлайтындарға өшпенділік тудыру, қоғамды «біз» және «олар» деп бөлу мәселесі Қазақстанға да таныс.
2024 жылы Ұлттық қауіпсіздік комитеті діни-экстремистік ұйымның қызметін ұйымдастыруға және оған қатысуға, терроризмді насихаттауға байланысты жеті Қазақстан азаматы мен бір шетелдікке қатысты істің аяқталғанын хабарлады. Ақмола гарнизонының әскери соты оларды бір жылдан сегіз жылға дейін бас бостандығынан айыруға соттаған. Ресми мәліметте сотталғандардың айналасына өз идеологиясын таратып, зайырлы өмір салтына және конституциялық құрылымға өшпенділік қалыптастырғаны айтылды. Үкім 2024 жылғы 2 сәуірде заңды күшіне енген.
Бұл істі Кениядағы жаппай өліммен теңестіруге болмайды. Алайда ол діни идеялардың қоғамға ықпалы құқықтық мәселеге айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Діни сенім адамның жеке таңдауы болып қала ма, әлде ол өзге адамдарды жек көруге және қоғамның заңды тәртібін жоққа шығаруға итермелейтін идеологияға айнала ма — айырмашылық осында.
2024 жылы Көкшетау тұрғыны әлеуметтік желіде жариялаған жазбалары мен бейнематериалы арқылы діни алауыздықты қоздырғаны үшін үш жылға бас бостандығынан айырылғаны туралы да ақпарат тарады. Бұл істің құқықтық бағасы нақты сот материалдарына сүйенуге тиіс. Бірақ әлеуметтік желіде тараған сөздің де қоғамдық салдары болатыны анық.
Бүгінгі заманда уағызшының ықпалы мешітпен немесе шағын қауыммен шектелмейді. Бір видео мыңдаған адамға тарайды. Бір жалған тұжырым жүздеген отбасына әсер етуі мүмкін. Ал сенімді ақпарат пен күмәнді уағыздың ара-жігін ажырата алмайтын адам үшін харизмасы бар адамның сөзі заңнан да, дәрігер кеңесінен де, өз ақылынан да жоғары тұрып кетуі ықтимал.
Сондықтан діни сауаттылық дегеніміз тек рәсімдерді білу емес. Ол — діни ұғымдарды түсіну, жалған уағызды тану, сұрақ қою, дәлел талап ету және өзгенің өмірі мен құқығына құрметпен қарау қабілеті.
Сонымен қатар зайырлы мемлекет діни сенімді қылмыспен шатастырмауы керек. Адамның қандай дінді ұстанатыны немесе ұстанбайтыны өз алдына, ал зорлыққа шақыру, адамды алдау, өшпенділік қоздыру және өзге де заң бұзушылықтар — нақты әрекеттер бойынша бағалануға тиіс. Әділетті қоғам үшін сенім бостандығы да, заң алдындағы жауапкершілік те бірдей маңызды.
Абай неге ақыл мен жүрекке сүйенді?
Қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы бұл мәселенің тамырын бізден әлдеқайда бұрын танығандай.
Абайдың отыз сегізінші қара сөзінде иман, ақыл, әділет, ғылым және адамшылық мәселелері терең талданады. Оның ойлау жүйесінде шынайы руханият адамды ізгілікке жетелеуден, әділетті болудан, адам баласына мейіріммен қараудан бөлінбейді. Ал отыз жетінші қара сөзіндегі әділет пен иманның байланысы да бүгінгі қоғам үшін маңызын жоғалтқан емес.
Абайдың ұлылығы — адамды сыртқы белгісімен емес, ішкі қасиетімен бағалауында. Құлшылықтың сыртқы көрінісі бар екен деп, адамның мінезі автоматты түрде түзелмейді. Діни сөзді көп айту да әділеттіліктің өлшемі емес. Егер адамның жүрегінде мейірім, бойында ар, санасында ақыл болмаса, сөз бен әрекеттің арасы алшақтай береді.
Абайдың «толық адам» туралы танымын осы тұрғыдан қарастыруға болады: адам ақылын, жүрегін және қайратын үйлестіргенде ғана кемелдікке жақындайды. Біреуге соқыр бағынуды талап ету ақылға қайшы. Әлсізге зиян келтіру мейірімге қайшы. Адамды өз еркінен айыру әділетке қайшы.
Олай болса, біреудің дін туралы айтқанын ғана емес, сол сөздің адамға не істетіп жатқанын да бағалау керек.
Егер уағыз адамды ата-анасын сыйлауға, баласын қорғауға, көршісіне көмектесуге, адал еңбек етуге шақырса, оның қоғамдық пайдасы бар. Ал егер ол адамды отбасынан алыстатса, білімнен бездірсе, дәрігерден қашырса, өзге адамдарға өшпенділікпен қарауға үйретсе, мұндай ықпалға сын көзбен қарау қажет.
Сенім адамның ақылын жою үшін емес, оның адамгершілігін тереңдету үшін керек емес пе?
Әлемдік тәжірибе бізге не үйретеді?
Кениядағы Шакахола оқиғасы — деструктивті діни ықпалдың бір мысалы ғана. 1978 жылы Гайанадағы Джонстаун елді мекенінде «Халықтар ғибадатханасы» қозғалысының жетекшісі Джим Джонс бастаған қайғылы оқиға салдарынан 900-ден астам адам қаза тапты. Бұл тарих та жабық қауым, көсемге шексіз сенім, сыртқы дүниеден оқшаулану және топтық қысымның адам өміріне қандай қауіп төндіретінін көрсетті.
Әрине, тарихи жағдайлары әртүрлі оқиғаларды бірдей деп қарастыруға болмайды. Бірақ олардан шығатын ортақ сабақ бар: адамның еркін ойлау қабілеті әлсіреп, бір жетекшінің сөзі абсолютті ақиқат ретінде қабылданғанда, топ ішіндегі қарсылық та, сырттан келетін ескерту де еленбей қалуы мүмкін.
Сондықтан қоғам деструктивті ықпалдың белгілерін ерте тануды үйренуі керек. Адамды отбасынан оқшаулау, ақпарат көздерін шектеу, жетекшінің сөзін талқылауға тыйым салу, медициналық көмектен бас тартуға үгіттеу, күмән келтіргендерді жау санау — қай ортада көрінсе де, назар аударуды қажет ететін белгілер.
Мұның бәрі діни ұйымдардың барлығын күдікке алу керек деген сөз емес. Керісінше, заңды түрде әрекет ететін діни қауымдардың еркіндігін сақтай отырып, адамдарды зорлықтан, алдаудан және мәжбүрлеуден қорғау қажет.
Сенім бостандығы дегеніміз — біреудің екінші адамның санасы мен өміріне шексіз билік жүргізу құқығы емес.
Ал Сауд Арабиясындағы өлім жазасы ше?
2026 жылғы 14 қазанда Сауд Арабиясында Бангладештің екі азаматына қатысты өлім жазасы орындалғаны туралы хабар тарады. Сауд Арабиясының Ішкі істер министрлігі оларды Меккедегі мешітте «әдепсіз әрекет жасағаны» үшін сотталғанын мәлімдегенімен, нақты әрекеттің сипатын ашып көрсетпеді. Әлеуметтік желіде тараған сүйісу туралы болжам ресми түрде расталған жоқ.
Бангладештің дипломатиялық өкілдігі өлім жазасы орындалғанға дейін бұл туралы хабар алмағанын айтып, істің мән-жайын түсіндіруді сұрады.
Бұл істің толық материалдары ашық болмағандықтан, сот үкімінің негізділігі туралы кесімді қорытынды жасауға болмайды. Бірақ дәл осындай жағдайда адам өміріне қатысты шешімнің негізі, сот талқылауының әділдігі, қорғау құқығы мен консулдық көмек мәселелері қоғам үшін маңызды сұрақ болып қала береді.
Кениядағы уағызшының ісі мен Сауд Арабиясындағы өлім жазасын бір таразыға салу дұрыс емес. Бірінде жаппай өлімге әкелген әрекеттерге қатысты қылмыстық жауапкершілік қарастырылды, екіншісінде мемлекет сот үкімін орындады. Алайда екі оқиға да бір іргелі қағиданы еске салады: дін де, заң да адам өмірінің құндылығын жоққа шығармауы керек.
Мемлекет тәртіп орнатуға міндетті. Заң бұзған адам жауапкершіліктен босатылмауы тиіс. Бірақ жазаның ауырлығы оның әділеттілігін өздігінен дәлелдемейді. Әділеттілік үшін дәлел, ашықтық, құқықтық кепілдік және жаза мен әрекеттің шамаластығы қажет.
Адамды құтқаратын не?
Біз кейде дін мен ғылымды, сенім мен ақылды бір-біріне қарсы қоямыз. Шын мәнінде, қоғамға керегі — адам өмірін қорғауға қызмет ететін саналы сенім, дәлелге сүйенетін ойлау және әділетті заң.
Дәрігер науқасқа көмек көрсеткенде оның қандай дінді ұстанатынын сұрап отырмайды. Өрт сөндіруші үйдегі адамдарды құтқарғанда олардың сенімін тексермейді. Ана баласын аштықтан сақтағанда, ең алдымен оның өмірін ойлайды. Адамгершіліктің бастапқы өлшемі осындай қарапайым әрекеттерден көрінеді.
Ал егер біреу баланың өмірін қатерге тігіп, оны рухани міндет деп түсіндірсе, қоғам үнсіз қалмауы керек. Егер біреу діни ұранмен өзгеге өшпенділік таратып, зорлықты ақтаса, оған құқықтық баға берілуі тиіс. Егер мемлекет адамның өмірін қию туралы шешім қабылдаса, ол шешімнің негізі мен әділдігіне қатысты сұрақтардан қашпауы керек.
Мәселе сенімнің бар-жоғында емес. Мәселе сенімнің адамға не істететінінде.
Бәлкім, бізге ең алдымен осыны түсіну қажет шығар. Дінге сенетін адам да ойлануы керек. Сенбейтін адам да өзгелердің құқығын құрметтеуі керек. Мемлекет те, қоғам да адамның қадір-қасиетін кез келген ұраннан жоғары қоюы керек.
Абайдың ақыл, жүрек және қайрат туралы ойларының бүгінгі маңызы осында. Ақылсыз сенім — манипуляцияға жол ашуы мүмкін. Мейірімсіз ұстаным — қаталдықты ақтауы мүмкін. Әділетсіз билік — заңның өзін қорқыту құралына айналдыруы мүмкін.
Сондықтан бізге сенімнен бұрын адамды, ұраннан бұрын шындықты, жазадан бұрын әділеттілікті ұмытпайтын сана қажет.
Өйткені адамзаттың рухани биігі қанша ғибадатхана салғанымен емес, қанша адамның өмірін сақтап қалғанымен де өлшенеді.
Егер адамның сенімі оны мейірімді етпесе, ақылы әділеттілікке бастамаса, ал билік адам өмірін қорғауды бірінші орынға қоймаса, онда біз қорғап жүргеніміз не — руханият па, әлде руханияттың атын жамылған соқыр билік пе?
