Бір ауыз сөздің астарында отбасы, жауапкершілік және адамдық қадір туралы үлкен мәселе жатыр.
«Мал таппайтын еркектің ұрпағын көбейтудің қажеті жоқ».
Актриса Дариға Бадықованың журналист Асхат Садырбайға берген сұхбатында айтылған осы сөзі әлеуметтік желіде қызу талқыланды. Бірі азаматтың отбасын асырауға міндетті екенін айтса, енді бірі адамның қадірін табысына қарап өлшеуге қарсы пікір білдірді.
Шынында, ер азаматтың отбасына қамқор болып, адал еңбек етуі — жауапкершіліктің белгісі. Бірақ табысы аз адамның қадірі де азая ма? Қалтасы жұқарған әкенің балаға берер тәрбиесі мен мейірімі де құнсыздана ма?
Адамның бағасын ақшаға шақсақ, өмірдің өз бағасын қайда қоямыз?
Қара шаңырақтың қадірі
Қазақ ұғымында отбасы — күнкөріс қамын күйттеген екі адамның одағы ғана емес, ұрпақ тәрбиелейтін, дәстүр жалғайтын қасиетті шаңырақ.
Атам қазақ «Мал таппайтын еркек жоқ, құрарын айт» деп, тапқан табыстың берекесіне мән берген. Дегенмен бұл сөзді әйелдің міндеті — үнемдеу, еркектің міндеті — ақша табу деп қана түсінуге болмайды. Отбасы тіршілігі — ортақ еңбек пен өзара түсіністіктің жемісі.
Бір үйде ер азамат көбірек табыс табады, енді бірінде әйелдің табысы басым. Кейде екеуі де бірдей еңбек етеді. Мұның бәрі отбасының ішкі келісіміне байланысты. Ең маңыздысы — кімнің көп табатыны емес, кімнің ортақ жауапкершіліктен жалтармайтыны.
Қазақтың «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген нақылы да осыны меңзейді. Шаңырақтың берекесі бір адамның қалтасына емес, екі адамның сыйластығына сүйенеді.
Абай айтқан жауапкершілік
Абайдың оныншы қара сөзінде бала сүюдің мәнін ата-ананың қартайғанда асыралуы немесе артында мұрагер қалдыруы секілді есеппен шектеу сыналады. Ақынның ойы баланы дүниеге әкелумен бірге, оны адам етіп тәрбиелеудің жауапкершілігін де еске салады.
Әрине, баланың болашағын ойлау үшін материалдық жағдай қажет. Бірақ ақша баланы өздігінен тәрбиелемейді, қымбат киім мейірімнің орнын баспайды. Балаға ас-су мен баспана ғана емес, әкенің өнегесі, ананың қамқорлығы, ата-ананың өзара сыйластығы да керек.
Осы тұста бір маңызды айырмашылықты ұмытпаған жөн: еңбек етуден жалтару бір басқа, адал еңбек етіп жүріп тұрмысын түзете алмау бір басқа. Бірін жауапкершіліктің жоқтығы деп бағалауға негіз болуы мүмкін, ал екіншісі адамның еркінен тыс жағдайларға байланысты туындайды.
Абайдың «Пайда ойлама, ар ойла» деген өсиеті де адамдық қасиетті жеке бастың пайдасынан жоғары қоюға шақырады. Байлықты қалау — айып емес. Бірақ байлықты адамның жалғыз өлшеміне айналдыру — ойлануды қажет ететін ұстаным.
Бұрынғы қазақ пен бүгінгі қоғам
Бұрын қазақтың негізгі дәулеті мал еді. Жұтқа ұшырап, малынан айырылған отбасының күнкөрісі қиындайтын. Бірақ сондай кезеңдерде ағайынның жәрдемдесуі, жылу жинау дәстүрі де болған. Бұл қиындыққа тап болған адамды кінәлаумен шектелмей, оны қолдаудың да маңызды екенін көрсетеді.
Бүгінгі өмірдің салмағы басқа. Пәтерақы, азық-түлік, несие, балалардың білімі мен күнделікті қажеттілік отбасылық бюджетке әсер етеді. Осындай жағдайда табыстың аздығын адамның жігерсіздігімен ғана түсіндіру шындықтың бір бөлігін елемеу болар еді.
БҰҰ-ның 2024 жылғы есебінде әйелдер әлем бойынша ақы төленбейтін үй және күтім жұмыстарына ерлерден орта есеппен 2,5 есе көп уақыт жұмсайтыны көрсетілген. Бұл отбасы еңбегінің бәрі жалақымен өлшенбейтінін аңғартады.
Сондықтан ердің табысын ғана емес, әйелдің бала тәрбиесі мен үй шаруасына жұмсаған еңбегін де бағалау керек. Отбасының тұрақтылығы екі тараптың бір-бірін түсінуіне және міндеттерді әділ бөлісуіне байланысты.
Ұрпаққа қандай өлшем қалдырамыз?
Дариға Бадықованың сөзін қандай жағдайда айтқанын толық контекстсіз кесіп бағалау дұрыс емес. Алайда оның қоғамдық мәнін талқылауға болады.
Егер адамның ұрпақ өсіруге лайықтылығын тек табысымен өлшесек, ертең қиындыққа тап болған әр азаматтың қадірін де күмәнға салмаймыз ба? Бүгін дәулетті адам ертең барынан айырылуы мүмкін. Ал қарапайым тұрмыс кешкен адамның отбасында мейірім мен тәрбие мол болуы ықтимал.
Бұл материалдық жағдайдың маңызын жоққа шығару емес. Бала алдындағы міндетті орындау үшін ата-ананың да мүмкіндігін ойлағаны жөн. Бірақ жауапкершілік туралы талапты адамның қадірін кемсітуге айналдыруға болмайды.
Ер азаматтан еңбек пен жауапкершілік талап ету орынды. Әйелдің еңбегін де ескерусіз қалдыруға болмайды. Өйткені отбасы — бірінің табысына екіншісі тәуелді болатын орын ғана емес, қиындықты бірге көтеріп, қуанышты бірге бөлісетін орта.
Ақша тұрмысты түзейді, ал мейірім шаңырақты бүтіндейді. Байлықтың болғаны жақсы, бірақ адамдық қасиеттің болғаны одан да маңызды.
Ендеше, еркектің құны қалтасымен өлшене ме, әлде адамдық қасиетімен бе? Әркім өз жауабын берер. Бірақ бір нәрсе анық: адамды тек табысына қарап бағалауға үйренсек, бір күні мейірімнің де бағасын есептей бастауымыз мүмкін.
Ал мейірімнің бағасы болмайды. Оған жүрек керек.
