Спортта кейде бір ғана ұсақ деталь бірнеше жылдық еңбектің нәтижесін өзгертіп жібереді. Ал сол деталь жарыс басталғанға дейін тексерілуі тиіс болса, мәселе енді спортшының нәтижесінде емес, жүйенің қалай жұмыс істегенінде.
Ясмина Токсанбаеваның Азия ойындарындағы марафондық жүрістен алтын жүлдеден айырылуына байланысты туындаған жағдай да осы тұрғыдан қарауды қажет етеді.
Қазақстан жеңіл атлетика федерациясы спортшыны қолдайтынын мәлімдеп, тиісті наразылық пен шағым берілгенін айтты. Сонымен қатар федерация спортшыға тиесілі жүлде төлемдерін өз қаражаты есебінен жүзеге асыратынын жеткізді.
Бұл мәлімдеменің спортшыға моральдық қолдау көрсету тұрғысынан мәні бар. Алайда сараптамалық тұрғыдан қарасақ, мәселе мұнымен аяқталмайды.
Негізгі сұрақ — аяқ киім емес, бақылау
Федерацияның мәлімдемесінде спортшы жарысқа дейін аяқ киімі тексерілгені және стартқа шығуға рұқсат берілгені айтылған.
Сонымен қатар кейіннен спортшы киген нақты модель World Athletics рұқсат еткен аяқ киімдер тізімінде болмағаны белгілі болған.
Осы екі фактінің қатар келуі заңды сұрақ туғызады:
Егер аяқ киім алдын ала тексеріліп, спортшыға жарысқа шығуға рұқсат берілсе, онда талапқа сәйкес келмейтін модель неге сол кезде анықталмады?
Бұл сұраққа жауап беру үшін біреуді кінәлі деп жариялаудың қажеті жоқ. Бірақ басқару жүйесінің қаншалықты тиімді болғанын анықтау қажет.
Өйткені кәсіби спортта спортшы жалғыз жұмыс істемейді. Оның артында жаттықтырушы, команда, федерация мамандары, медициналық және техникалық қызметкерлер, ұйымдастырушылар бар.
Спортшы жарысқа дайындалса, оның міндеті — өнер көрсету.
Ал ережелердің орындалуын қамтамасыз ету, қажетті құжаттар мен жабдықтарды алдын ала тексеру — спорттық менеджменттің міндеттерінің бірі.
«Біз үшін ол чемпион» деген позиция жеткілікті ме?
Федерацияның «біз үшін Ясмина — чемпион» деген сөзі түсінікті. Себебі спортшының еңбегін жоққа шығаруға болмайды.
Бірақ спортта ресми чемпиондық сезіммен немесе мәлімдемемен емес, бекітілген ережелер мен жарыстың ресми қорытындысымен анықталады.
Сондықтан федерацияның міндеті тек спортшыны қорғау емес. Өз жұмысындағы әлсіз тұстарды да ашық бағалау.
Егер федерация шынымен спортшының мүддесін қорғағысы келсе, наразылық пен шағыммен қатар, ішкі талдау жүргізуі де маңызды.
Қай кезеңде тексеру жүргізілді?
Кім тексерді?
Қандай талаптар басшылыққа алынды?
Неге жарысқа дейін мәселе анықталмады?
Мұндай сұрақтар біреуді жазалау үшін емес, келесі спортшы дәл осындай жағдайға тап болмауы үшін қойылуы керек.
«Өз қаражаты» мәселесі
Федерацияның жүлде төлемдерін «өз қаражаты есебінен» жүзеге асыратыны туралы мәлімдемесі де қоғам назарын аударуы заңды.
Мұнда тағы бір принципті мәселе бар: федерацияның қаржысы қандай көздерден қалыптасады?
Егер оның ішінде мемлекеттік қаржы болса, онда бұл — қоғамның назарынан тыс қалмауы тиіс қаражат.
Сондықтан бюджеттен немесе мемлекеттік қолдау арқылы қаржыландырылатын кез келген ұйым үшін «өз ақшамыз» деген түсінікке аса сақ қараған жөн.
Мемлекеттік қаржының тиімділігі туралы есеп беру — артық талап емес. Бұл қалыпты басқару стандарты.
Спортқа ақша бөлінуі керек. Жоғары деңгейдегі спортшыны дайындау арзан емес. Бірақ қаржы бөлінген сайын жауапкершілік те қатар жүруі тиіс.
Спортшыны емес, жүйені талдау қажет
Бұл жерде Ясмина Токсанбаеваны кінәлі тарап ретінде көрсету дұрыс емес.
Егер спортшы қажетті жабдықпен жарысқа келген болса, ал жауапты мамандар оны тексеріп, стартқа шығуға рұқсат берген болса, онда жағдайды жүйелік тұрғыдан қараған жөн.
Өйткені спортшы барлық халықаралық регламентті жеке өзі бақылап отыратын менеджер емес.
Ол жарысқа дайындалып, белгіленген талаптар аясында өнер көрсетуі керек.
Ал федерация мен жаттықтырушылар штабының жұмысы — спортшының жарысқа барынша дайын болуын қамтамасыз ету.
Бұл жерде «салғырттық» сөзін біреуге заңдық тұрғыдан тағылған айып ретінде емес, жұмыстағы немқұрайлы бақылау қаупін сипаттайтын мәселе ретінде қарастырған дұрыс.
Егер ішкі тексеру барысында жауапты адамдардың жұмысында нақты кемшіліктер анықталса, онда тиісті тәртіптік немесе басқа да шаралардың қарастырылуы орынды.
Бір қателік — келесі қателіктің бастауы болмауы керек
Кез келген жүйеде қателік болуы мүмкін.
Бірақ кәсіби ұйымды қателіктің өзі емес, одан кейін жасалған қорытынды көрсетеді.
Егер мәселе тек «спортшыны қолдаймыз», «протест береміз», «жүлдесін төлейміз» деген мәлімдемелермен шектелсе, онда негізгі сабақ алынбай қалуы мүмкін.
Ал дұрыс басқару логикасы басқа: қате анықталды, себеп зерттелді, жауапты процесс белгіленді, бақылау күшейтілді, қайталанбау механизмі енгізілді.
Мәселе осында.
Өйткені ертең аяқ киімнің орнына басқа талап бұзылуы мүмкін. Сол кезде де «біз бұл детальды ескермедік» деген түсініктеме айтылса, бұл енді жеке жағдай емес, басқару жүйесінің проблемасына айналады.
Қауіпті нәрсе — немқұрайдылықтың қалыпты жағдайға айналуы
Соңғы уақытта қоғам қауіпсіздік пен жауапкершілік мәселесіне ерекше назар аударып отыр. Кеше Каспийде қаза болған жас жігіттерге қатысты қайғылы оқиға да жауапты қызметтегі әрбір шешімнің салмағын тағы бір еске салды.
Бұл екі жағдайды тікелей салыстыру дұрыс болмас. Бірақ ортақ бір сабақ бар: жауапты жұмыста ұсақ-түйекке немқұрайлы қараудың салдары кейде өте ауыр болуы мүмкін.
Сондықтан кез келген ұйымда «осы жолы өтіп кетті» деген көзқарас қалыптаспауы керек.
Спортта бір медальдан айырылу — үлкен мәселе. Бірақ одан да маңыздысы — сол медальдан айырылуға әкелген процестің қай жерінде ақау болғанын түсіну.
Түйін
Ясмина Токсанбаеваға қатысты жағдайды спортшы мен федерация және ұйымдастырушы арасындағы дау ретінде қарау жеткіліксіз.
Бұл — спорттық менеджмент, ішкі бақылау, жауапкершілік және мемлекеттік қолдау көрсетілетін саладағы қаржылық тәртіп мәселесі.
Федерация спортшының құқығын қорғауға тиіс. Бұл күмәнсіз.
Бірақ сонымен бірге қоғам алдында өзінің жұмыс сапасына қатысты сұрақтарға да жауап бере алуы керек.
Спортшы медаль үшін жауап береді. Федерация — спортшының жарысқа қандай жағдайда шыққаны үшін жауап береді.
Ал егер алдын ала тексеруге болатын нәрсе жарыстан кейін ғана анықталса, ең алдымен «спортшы неге мұндай аяқ киім киді?» деген сұрақ емес, «біз оны неге жарысқа дейін анықтамадық?» деген сұрақ қойылуы керек.
Мәселенің түйіні дәл осында.
Өйткені кәсіби спортта жеңіс тек алаңда немесе жүгіру жолында жасалмайды. Жеңістің жартысы — жарысқа дейінгі тәртіп, дайындық және бақылау.
