Қазақтың бір ауыз сөзі кейде бір кітаптың жүгін көтереді. «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді» дейді. Мұнда қазанның ғана емес, соған ие болудың да әдебі айтылған.
Қазан — халықтың қазынасы. Оның ішіндегі несібені сақтау, көбейту, ел игілігіне жарату — соған жауапты адамдардың міндеті. Бірақ міндет пен нәтиженің арасы кейде жер мен көктей.
11 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитеті «Самұрық-Қазына» АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшысы Елжас Отыншиевтің сыбайлас жемқорлық сипатындағы қылмысқа күдікті ретінде ұсталғанын хабарлады. Тергеу жүріп жатыр. Кінәні сот анықтайды. Сондықтан әзірге ешкімге үкім шығаруға болмайды.
Алайда екі ірі ұлттық компанияның басшыларына қатысты бұл оқиғаны жай ғана кадрлық мәселе деп қарауға келмейді. Әңгіме ел байлығын кім басқарып отырғаны және сол байлық үшін кім жауап беретіні туралы.
Триллион бар. Ал нәтиже қайда?
«Самұрық-Қазына» қорының бақылауындағы 69 ірі инвестициялық жобаның жалпы құны — 43,8 триллион теңге. Қыруар қаржы. Бірақ оның халық тұрмысындағы нақты қайтарымы қандай?
Қағаздағы зауыт өнім шығармайды. Сызбадағы электр станциясы жарық бермейді. Жоспардағы газ өңдеу зауыты елге газ жеткізбейді. Халыққа уәде емес, нәтиже керек.
4 қарашада Үкімет басшысы Олжас Бектенов ұлттық компаниялар мен олардың еншілес ұйымдарын бірқатар жобаны кешіктіргені үшін сынға алды. Түркістан, Қызылорда, Алматы, Екібастұздағы энергетикалық нысандар мен газ өңдеу зауыттары — ел үшін маңызды жобалар.
5 қарашада Нұрлан Жақыпов портфельдік компаниялардың басшыларына жобаларды мерзімінде аяқтауды тапсырып, жеке жауапкершілікті ескертті. Арада бірнеше күн өткенде оның өзі ұсталды.
Бұл оқиғалардың арасында тікелей байланыс бар деп айтуға негіз жоқ. Оны тергеу анықтайды. Бірақ жауапсыз қалған сауалдар бар: жоба кешіксе, кім жауап береді? Қаржы тиімсіз жұмсалса, кім өтейді? Халық күткен нысан уақытында іске қосылмаса, оның құнын кім есептейді?
Тұсаукесерде мінбер босамайды. Таспа қиылады, суретке түседі. Ал құрылыс кешіксе, жауап беретін адам қайда?
650 адамды қысқарту оңай, жауапкершілікті қысқарту қиын
Биыл ақпанда Мемлекет басшысы ұлттық компаниялардағы артық басқару құрылымдарын қысқартуды тапсырды. Осыдан кейін «Самұрық-Қазына» әкімшілік қызметкерлерінің 10 пайызын, шамамен 650 адамды қысқарту туралы мәлімдеме жасалды.
Қысқарту — үнемдеудің бір жолы. Бірақ 650 адамның жұмыс орнын қысқарту 43,8 триллион теңгенің тиімді жұмсалуына кепіл бола ма?
Адам санын азайту оңай. Басқару сапасын көтеру қиын. Бір кабинет жабылғанмен, жүйедегі олқылық жойылмайды. Нағыз басшының бағасы қызметкерді қысқартқанымен емес, жобаны мерзімінде аяқтап, әр тиынның қайтарымын қамтамасыз еткенімен өлшенуі керек.
Басшының табысы мен елдің табысы
Ашық декларацияда Нұрлан Жақыповтың 2022-2024 жылдардағы кірісі 806млн теңгеден асатыны көрсетілген. 2022 жылы — 422,1 млн, 2023 жылы — 186,5 млн, 2024 жылы — 197,25 млн теңге.
Жоғары табыс табу өздігінен қылмыс емес. Оның заңдылығына тиісті органдар баға береді. Бірақ мемлекеттік компания басшысының табысына қоғамның қызығушылық танытуы заңды. Өйткені ол жеке кәсіпорынды емес, елдің стратегиялық активтерін басқарып отыр.
Халықтың білгісі келетіні — басшы қанша тапқаны ғана емес, елге қанша пайда әкелгені.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруда ашықтықты, кәсібилікті және есептілікті негізгі қағидаттар санайды. Норвегия мен Сингапур тәжірибесі де мемлекеттік активтерді басқаруда нақты ереже мен нәтижеге басымдық береді.
Мемлекет — компанияның иесі, ал басшы — халықтың мүлкіне жауапты басқарушы. Дербестік берілсе, жауапкершілік те қатар жүруі керек. Бақылаусыз билік сенім тудырмайды.
Бір адам кетеді. Жүйе қала бере ме?
28 қазанда «Самұрық-Энерго» басшысы Қайрат Мақсұтов қызметінен босатылды. Үкімет басшысы бұған жаңа энергетикалық қуаттарды салу және пайдалануға беру мерзімдеріне жеткілікті бақылау жасалмауын себеп еткен болатын.
Бір басшы кетті. Ал жобалар аяқталды ма? Қаржының тиімділігі тексерілді ме? Басқару жүйесіндегі кемшілік түзелді ме?
Басшы ауысқанымен, жүйе өзгермесе, нәтиже де өзгермейді.
«Қазақстан темір жолы» — ел экономикасының күретамыры. Жүк тасымалы, транзиттік әлеует, өңірлердің байланысы осы компанияның жұмысына тәуелді. Сондықтан оның басшылығына келген адам лауазымның ғана емес, жауапкершіліктің де салмағын сезінуі тиіс.
Елжас Отыншиев биыл шілдеде компания басшылығына тағайындалған. Оның ұсталуына қатысты нақты мән-жай әзірге жарияланған жоқ. Тергеу қорытындысын күту керек. Бірақ ұлттық компаниялардың жұмысы жабық есіктің ар жағындағы есеппен шектелмеуге тиіс. Қоғам қаржының қайда жұмсалғанын, жобалардың неге кешіккенін білуге құқылы.
Қазан халықтікі болса, есеп те халыққа берілуі керек
Мемлекеттік байлықты басқару — жай қызмет емес, аманат. Аманатқа қиянат жасалса, жауапкершілік бір адамның қызметтен кетуімен аяқталмауы керек. Қателікке жол берген жүйе де өзгеруге тиіс.
43,8 триллион теңгенің жобасы қалай орындалады? Ұлттық компаниялардың басқару сапасы қалай бағаланады? Халықтың ортақ байлығына қатысты ақпарат неге әрдайым ашық емес?
Халықтың қазынасын басқарған адам халыққа есеп беруден қашпауы керек. Өйткені ел сенімі — есеппен емес, адал қызметпен ақталатын аманат.
Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді. Ал қазына ортайса, жауапкершілік те ортаймауы керек.
Мемлекеттің байлығы — біреудің олжасы емес, ұрпақтың несібесі. Оған ие болу — құрмет, сақтау — міндет, ал халықтың сенімін ақтау — азаматтық парыз.
