Жезқазғанның жазығы кең, даласы дарқан еді. Көз жетпес көкжиекке дейін көсілген сайын далаға қараған сайын көңілің де кеңіп сала беретін. Қаракеңгір мен Сарыкеңгірдің бойын қуалай қонған ауылдардың тіршілігі өз ырғағымен өтіп жататын. Бір ауылда мал қамы, бір ауылда елдің жайы, бір үйде қуаныш, енді бір шаңырақта ешкімге айтыла бермейтін ескі мұң бар. Даланың кеңдігіне қарап, адам көңілінің де шет-шегі жоқтай көрінгенімен, кейде сол көңілдің бір түкпірінде жылдар бойы қозғалмай жатқан шер болады.
Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының басында Көкше өңірінің азаматы Молдаш Мұқатұлы Қарағанды облысындағы тұтынушылар одағының қызметіне байланысты Жезқазған маңына келеді. Жас жігіт ел аралап, Қаракеңгір мен Сарыкеңгір төңірегіндегі ауылдардың тіршілігімен танысады. Қайда барса да, қазақтың баяғы жөн сұрасар салты, жолаушыға жол берер кеңдігі, дастарқанға шақырар ықыласы алдынан шығады.
Бір күні жол үстінде келе жатқанында, бір үйден дауыс естіледі. Үй иесі оны ішке шақырған соң, Молдаш атамыз ат басын бұрып, үйге кіреді.
Үй іші жұпынылау екен. Төр жақта жасы сексеннен асқан кейуана отыр. Жүзін әжім торлағанымен, көзінде әлі де бір сергектік бар. Кірген қонаққа назарын тігіп, үнсіз қарап қалады.
Молдаш сәлем беріп, қолын ұсына бергенде, қария да қолын созады. Бірақ жас жігіттің жүзіне қайта-қайта көз тоқтатып, бір нәрсені аңғарғысы келгендей.
– Балам, сен бұл жақтың қазағы емессің ғой? – дейді бір кезде.
– Жоқ, әже. Мен Көкшетау өңіріненмін, – дейді Молдаш.
Осы сөзді естігенде, кейуананың қабағы дір еткендей болады. Әлгінде ғана сабырлы отырған жанның көзіне жас толып, кеудесінде көптен бері жатқан бір мұң қозғалып кетеді.
– Әй, балам-ай… Сен менің төркінімнен келіп тұрған екенсің ғой! – деп, Молдаштың қолынан ұстап, жылап көріседі.
Жас жігіт не дерін білмей, үнсіз қалады. Ал кейуана үшін бұл кездесу аяқ астынан ашылған ескі есіктей еді. Жетпіс жыл бойы ішке бүккен сағынышы бір ауыз сөзден кейін сыртқа шығып, жүрегінің түкпірінде көмулі жатқан естеліктер қайта тірілгендей.
– Мен, балам, Көкшетау өңірінің Айыртау жеріненмін, – дейді ол көз жасын сүртіп. – Жас күнімде…
Қарияның үні бірде баяулап, бірде үзіліп кетеді. Өткенді еске алу оған оңай емес еді. Бірақ алдында отырған жігітті жат санауға тағы да дәті бармайды. Өйткені ол — туған елінен келген қазақ, төркінінен жеткен тірі хабар.
– Ол кезде он бес жастағы қыз едім, – деп жалғайды кейуана. – Найман елінен дәулетті адамдар келгенде, олардың жылқыларын біздің ауылдың барымташылары ұрлап кетеді. Сол жылқылардың құны үшін мені салып жіберді. Содан бері туған еліме жетпіс жыл бойы барған жоқпын…
Он бес жас…
Бұл сөзді айтқанда, қарияның көз алдынан қандай күндер өткені бір Аллаға ғана аян. Он бес жасар қыздың жүрегінде қандай арман болғанын, туған ауылынан аттанғанда артына қанша қарағанын, анасының жүзін соңғы рет қалай көргенін біз білмейміз. Естелікте сол сәттердің бәрі түгел сақталмаған. Бірақ оның бір шындығы бар еді: жас қыз туған жерінен кеткен, ал арада жетпіс жылға жуық уақыт өтсе де, сол елге қайта оралмаған.
Жылдар дегенің тоқтаусыз ағады. Кеше ғана бала болған жан ертеңіне бойжетеді, одан соң өмірдің талай белесінен өтеді. Күндер бірін-бірі қуып, жылдар бірінің орнын бірі басады. Адам өзге ортаға үйренеді, тіршілікке бейімделеді. Бірақ туған жердің аты жүректен көшпейді екен. Бір кезде көзбен көрген тау, бала күнде басқан топырақ, ауыл сыртындағы жол, ел ішінде қалған адамдардың бейнесі — бәрі де көңілдің бір түкпірінде үнсіз жата береді.
Сол үнсіздікті кейде бір ауыз сөз бұзады.
Көкшетау деген атауды естігенде, кейуананың жүрегінде жетпіс жыл бойы тұнған сағыныш оянған еді. Оның алдындағы Молдаш енді жай ғана жолаушы емес. Ол — Айыртаудан, төркін жұртынан келген жан. Қария үшін оның сөзі туған елдің сәлеміндей, өзі алыста қалған жұртының бір үзігіндей көрінген болар.
Кейуана Молдаштың қолын әлі жібермей, көз жасын сүртеді. Көптен бері ешкімге айта алмаған шерін енді біржола айтып қалғысы келгендей, тағы да тіл қатады:
– Әй, балам (өз балаларына), менің сол кезде төленбеген құнымды осы балаға төлейсіңдер…
Бұл сөзді естігенде, Молдаш атамыздың көңілінде не болғанын кім білсін. Жылқы дауының салдарынан он бес жасар қыздың туған жерінен жырақта қалғанын есту бір басқа да, сол қыздың жетпіс жылдан соң төркінінен келген адамға аманат артуын көру бір басқа.
Қарияның сөзіне өткен заманның салты да, ел ішіндегі ескі даудың салмағы да сыйып тұрғандай. Бірақ сол сөздің ар жағында ең алдымен адам тағдыры бар еді. Жылқының құны есептелген шығар, ел ішіндегі дау да бір кезде басылған болар. Ал туған жерінен айырылған қыздың жетпіс жылдық сағынышын кім есептеп, кім өтей алады?
Кәрі жүректің бір арманы — елдің атын есту, өз жұртынан келген адаммен тілдесу. Кейде адамға бар байлық та, кең дүние де керек болмай қалады. Көңіліне медет болатын бір ауыз жылы сөз, өзіңді өз жұртыңнан бөліп тұрмағанын сездіретін бір сәт жетеді.
Молдаш атамыздың сол үйге кіруі де, кейуанамен жолығуы да — өмірдің өзі жазған бір естелік. Екі адамның арасында қанша уақыт, қанша шақырым жатқанын сол сәтте ешкім өлшеп отырған жоқ. Бірі — Көкшеден келген жас азамат, бірі — сол Көкшенің Айыртауынан жастай кетіп, елге орала алмай қалған қарт ана. Екеуін жалғаған — ортақ жұрт, ортақ тіл, ортақ сағыныш еді.
Осы оқиғаның бізге жеткені қандай жақсы. Өйткені ел тарихы тек үлкен жиындарда айтылған сөзден, қағазға түскен деректен тұрмайды. Ол кейде бір үйдің төрінде, көз жасына булыққан қарияның аузынан естіледі. Бір адамның басынан өткен жағдайдың өзінде тұтас бір дәуірдің табы жатады.
Айыртаудан кеткен он бес жасар қыздың есімі бұл естелікте аталмайды. Оның кейінгі өмірі де түгел мәлім емес. Бірақ туған жеріне деген сағынышы бізге жетті. Молдаш Мұқатұлының жадында сақталып, кейінгі ұрпаққа жеткені — сол сағыныштың үні.
Жетпіс жыл бойы туған елін көрмеген жанның көз жасы бізге бір нәрсені ұқтырады: туған жер адам өмірінен алыстауы мүмкін, бірақ жүректен алыстамайды. Жылдар адамның жүзін өзгертеді, шашын ағартады, күшін кемітеді. Ал бала күнде жүрекке ұялаған елдің аты сол күйі қалады.
Сондықтан кейуананың Молдаш атамызды көріп жылап көріскені — жай ғана кездесу емес. Бұл — жетпіс жылдық сағыныштың бір сәтке болса да тіл қатуы. Бұл — туған елге деген аңсардың өшпегенін көрсеткен өмір шындығы.
Адамның ғұмыры өтеді. Елдің ұрпағы жаңарады. Ескі даулардың өзі уақыт өте көмескіленеді. Бірақ адам тағдырының ізі жоғалмауға тиіс. Оны сақтайтын — ел ішінде қалған естелік, оны кейінгіге жеткізетін — сөз қадірін білетін ұрпақ.
Молдаш Мұқатұлының осы бір әңгімесі бізге сол үшін қымбат. Ол туған жердің қадірін, төркіннің орнын, адам жүрегіндегі сағыныштың салмағын еске салады.
Өйткені жетпіс жыл бойы алыста қалған жан үшін туған елден келген бір жолаушының өзі — тұтас бір дәуірдің сәлеміндей.
Ал туған жердің сәлемін естігенде, кәрі жүректің де қайтадан бала күнін аңсап соғатыны бар.
Автор: Аслан Оспанов.
Сәрсенбай Хасеновтің айтуы бойынша.
