Ақмоланың ақ самалы есіп, Зеренді жерінің төсінде бабадан қалған өнердің бағын ашқан бір ерекше дүбір бар. Айдарлы ауылында өтіп жатқан халықаралық «Қансонар-2026» турнирі — жай ғана жарыс емес, тамыры тереңге кеткен қазақы болмыстың, саятшылық салтының, адам мен табиғат арасындағы ежелгі байланыстың қайта жаңғырған сәті.
Құсбегілік — білектің күшімен өлшенетін өнер емес. Ол — қыранның жанын түсіну, оның мінезін тану, табиғаттың тілін ұғу. Бүркіттің томағасын сыпырған сәтте көкке қадалған көзде қаншама үміт, қаншама толқу жатады. Қыран қанат қаққанда, ертеден жеткен еркіндіктің рухы да бірге самғағандай болады.
Зеренді төріндегі додаға Қазақстанның он облысынан және шетелдерден келген құсбегілер жиналды. Арасында халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері, Азия чемпионаттарының жүлдегерлері мен талай жарыста танылған тәжірибелі саятшылар бар. Әрқайсысының қолындағы қыран — өз алдына бір мінез, бір тағдыр, бір әлем. Ал сол әлемнің сырын танып, тілін табу үшін жылдар бойғы тәжірибе мен таусылмас төзім қажет.
Бірақ «Қансонардың» қадірі жеңіс пен жүлдеге ғана сыймайды. Оның шын бағасы — ұмытылып бара жатқан дәстүрді ұрпақ санасына қайта сіңіруінде. Бүгінгі бала ертең бүркіт ұстамаса да, осы өнердің тарихын білсе, оның қадірін түсінсе, ұлттық мұраның бір үзігі үзілмегені.
Биылғы жарыстың жүрекке жылу сыйлайтын жаңалығы да бар. Ақмола облысынан алғаш рет қыз бала құсбегілік өнерде бақ сынап отыр. Екі жылдан бері осы өнерді үйреніп жүрген жас өреннің қыран баптауға ден қоюы — дәстүрдің бір ғана ортаға немесе бір ғана буынға тиесілі емес екенін аңғартатын көрініс. Оның жанында ұлттық спортқа қызыққан төрт жас спортшы бар. Ең жасы — небәрі он төртте.
Он төрт жас… Бұл шақта біреулер телефонның экранына үңіліп отырса, енді біреулер қыранның жанарына қарап, табиғаттың тылсымын танып жүр. Мұның өзі — көңіл қуантатын көрініс. Өйткені ұлттың ертеңі тек жаңа технологияны меңгерген ұрпақпен өлшенбейді, ол өз тамырын таныған, ата мұрасына құрметпен қарайтын жас буынмен де бағаланады.
Ақмола облыстық спорт басқармасының басшысы Ардақ Төлендиннің айтуынша, жарыс жоғары деңгейде ұйымдастырылып, бәсеке тартысты өтіп жатыр. Өңір намысын Ерлан Кенжетаев пен Игорь Кочевников бастаған құсбегілер қорғауда. Ал облыстағы он спорт мектебінде ұлттық спорт түрлері жүйелі түрде дамытылып келеді. Зеренді мен Бурабайдың саятшылары республикалық жарыстарда жүлде алып, ел құрамасы сапында халықаралық додаларға қатысып жүр.
Мұның бәрі ұлттық өнердің тек өткеннің естелігі болып қалмай, бүгінгі күннің тірі тынысына айналып келе жатқанын көрсетеді. Дәстүрді сақтау дегеніміз — оны музейдің төріне қойып, шаң бастыру емес. Дәстүрді сақтау — оны тірі ұрпақтың қолына ұстату, жас жүрекке қызығушылық ұялату, өнердің өмір сүруіне жағдай жасау.
Қансонар өтетін аумақта құрылған этноауыл да осы мақсатқа қызмет етеді. Мұнда келген қонақтар қазақтың салт-дәстүрімен танысып, асық ату мен садақ атудан көрсетілімдер тамашалайды. Сөйтіп, жарыс алаңы ұлттық мәдениеттің кеңірек таныстырылатын ортаға айналып отыр. Өйткені кейде бір халықты түсіну үшін оның тарихын ұзақ баяндаудың қажеті жоқ. Бір қыранның қалықтағанын көру, бір домбыраның үнін есту, бір дастарқанның басында дәм тату жеткілікті.
Мұны Түркиядан келген Мутлудың сөзі де аңғартады. Қазақстанға алтыншы рет ат басын тіреген шетелдік құсбегі қазақ халқына, оның салт-дәстүріне және саятшылық өнеріне деген ықыласын жасырмайды. Ол үшін «Қансонар» — кімнің мықты екенін анықтайтын бәсеке ғана емес, алыстағы достардың қайта қауышатын, бауырлас адамдардың жүздесетін орны.
«Мен Қазақстанды да, қазақ халқын да жақсы көремін. Құсбегілік — ата-бабадан қалған ерекше өнер. Бұл жарысты мен жай ғана бәсеке деп қабылдамаймын. Мен үшін бұл — достарыммен, бауырларыммен қауышатын үлкен кездесу. Ең бастысы — достық пен бауырластық», — дейді Мутлу.
Оның Түркияда да осындай халықаралық жарыстар өткізуге ниетті болуы, қазақстандық құсбегілерді өз еліне шақырып, тәжірибе алмасуға ұмтылуы — ұлттық өнердің шекараға бағынбайтынын көрсетеді. Қыранның қанаты қай елдің аспанында қағылса да, оны баптаған адамның жүрегіндегі құрмет пен табиғатқа деген сүйіспеншілік ортақ.
Шын мәнінде, мұндай кездесулердің ең үлкен олжасы — медаль мен ақшалай сыйлықтан бұрын, адамдар арасында орнаған рухани көпір. Бір елдің саятшысы екінші елдің өнерін танып, бір-бірінен үйреніп, ортақ құндылықтың айналасында табысқанда, ұлттық дәстүр де жаңа тыныс алады.
Қазақ «Қансонар» деп аңға қолайлы алғашқы қар түскен сәтті ғана атамаған. Оның астарында табиғатпен етене тіршілік кешкен жұрттың өмір салты, аңшылықтың әдебі, саятшылықтың сабыры мен сәні жатыр. Қыранды баптау — асығыстықты көтермейтін іс. Ол шыдамды, байыпты, сергек көңілді қажет етеді. Бәлкім, осы өнердің бүгінгі адамға үйретер ең үлкен сабағы да осында шығар: табиғаттың тілін түсіну үшін алдымен оның үнін тыңдай білу керек.
Айдарлыдағы «Қансонар-2026» додасында бүркіт, ителгі және қаршыға бағыттары бойынша үздіктер анықталады. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге ақшалай сертификаттар мен арнайы сыйлықтар табысталмақ.
Алайда жарыс аяқталып, қонақтар ауылдан аттанған соң да, бұл күндердің әсері көптің жадында қалары анық. Біреудің есінде қыранның көкке шаншылған сәті сақталады. Біреу жас құсбегінің алғашқы қадамына қуанады. Ал біреу Қазақстанға алтыншы рет келген Мутлудың сөзінен достықтың қадірін ұғады.
Қыранның қанаты талмасын, дәстүрдің тамыры үзілмесін. Бабадан жеткен өнерді бағалап, оны баланың жүрегіне жеткізе білсек, ұлттық мұрамыздың ертеңі де еңселі болмақ.
Өйткені қыранды қастерлеген елдің рухы биік. Ал сол рухты ұрпақтан ұрпаққа аманаттау — бәрімізге ортақ парыз.
