Сандықтау аудандық сотының кәмелетке толмаған ұлына күш қолданған әкеге қатысты үкімі бір отбасының ішкі мәселесінен әлдеқайда кең сұрақты алға тартады: баланы тәрбиелеу қай тұста күш көрсетуге айналады және ата-аналық жауапкершіліктің шегі қайда?
Отбасы — баланың алғашқы мектебі. Ол осы шаңырақта мейірімді де, қаталдықты да, кешірімді де, қорқынышты да таниды. Үлкендердің бір-бірімен қалай сөйлесетінін, ашуды қалай тежейтінін, келіспеушілікті қалай шешетінін көріп өседі. Сондықтан отбасындағы әрбір әрекет, әсіресе ата-ананың балаға көрсеткен қарым-қатынасы, оның болашақ мінезі мен дүниетанымына із қалдырады.
Алайда кейде тәрбие деген ұғымның тасасында күш көрсетуге жол беріліп жатады. «Бала болған соң ұрысамыз», «тәртіпке салу керек», «өз балам ғой» деген сөздермен ақталатын әрекеттердің бәрі бірдей тәрбиенің әдісі бола алмайды. Өйткені баланың ата-анасына тәуелділігі оған күш көрсетуге құқық бермейді.
Бір жанжалдың ар жағындағы мәселе
Ақмола облысының Сандықтау аудандық соты 2015 жылы туған кәмелетке толмаған ұлына қатысты күш қолданған К. есімді азаматтың ісін қарады. Сот анықтағандай, үйдегі жанжал кезінде әкесі баласын кеуде тұсындағы киімінен ұстап, құлағына алақанымен ұрған және итеріп жіберген. Сот материалдарында бұл әрекеттер баланың тәніне ауырсыну келтіргені, бірақ денсаулығына зиян келтірмегені көрсетілген.
Сотта әкесі кінәсін толық мойындап, жасаған ісіне өкінген. Ұлы әкесін кешіріп, оны қатаң жазаламауды сұраған. Тіпті жанжалға өзін кінәлі санаған. Қазіргі уақытта оңалту орталығында жүрген бала үйіне қайтқысы келетінін де айтқан.
Осы тұста оқырманның ойына бірқатар сұрақ келеді. Бала неліктен әкесінің әрекетін кешіріп қана қоймай, болған жағдайға өзін кінәлі санаған? Бұл шынайы өкініштің белгісі ме, әлде ата-анасынан айырылып қалудан қорқатын баланың ішкі күйі ме?
Бұл сұрақтарға сот материалдары негізінде біржақты жауап беру мүмкін емес. Баланың психологиялық жағдайы туралы қорытынды жасау да мамандардың құзыретіне жатады. Дегенмен баланың өзіне кінә артуы оның сезімдері мен қауіпсіздігін мұқият бағалаудың маңызды екенін көрсетеді.
Бала үшін ата-ананың орны бөлек. Ол тіпті ренжіген, қорыққан немесе жапа шеккен жағдайда да әкесін не анасын жоғалтқысы келмеуі мүмкін. Сондықтан баланың кешіруін болған оқиғаның маңызын төмендететін дәлел ретінде қабылдауға болмайды. Кешіру мен қауіпсіздік — екі бөлек мәселе.
Кешірім бар жерде жауапкершілік жойылмайды
Істі қарау барысында кәмелетке толмаған баланың мүддесін қорғайтын тарап істі тараптардың татуласуына байланысты тоқтатуды сұраған. Алайда баланың заңды өкілі мен қорғаншылық және қамқоршылық саласының маманы бұған қарсы болған.
Педагог-психолог баланың мінезі күрделі екенін, оған тиісті тәрбие, көңіл бөлу және бақылау қажет екенін айтқан. Сынып жетекшісі де әкесінің баласының өміріне араласып, ата-аналар жиналысына қатысатынын, оқуына қызығушылық танытатынын жеткізген. Сонымен қатар баланы тәрбиелеу мен оның мінез-құлқын бақылауды күшейту қажеттігін атап өткен.
Бұл деректер мәселенің бір ғана қырын қарастырудың жеткіліксіз екенін аңғартады. Бір жағынан, әкенің баласының өміріне араласатыны айтылса, екінші жағынан, отбасындағы жанжал күш қолдануға ұласқан. Демек, ата-ананың баласына көңіл бөлуі мен оған дұрыс қарым-қатынас жасай білуі өзара байланысты болғанымен, бірін-бірі толық алмастырмайды.
Сот татуласуға байланысты істі тоқтату туралы өтінішті қанағаттандырмады. Себебі құқық бұзушылық кәмелетке толмаған балаға қатысты күш қолданумен байланысты болды. Сот К.-ға 100 сағат қоғамдық жұмыс жазасын тағайындады. Үкім әзірге заңды күшіне енген жоқ.
Жаза тағайындау кезінде сот айыпталушының кінәсін мойындағанын, өкінгенін, баланың әкесін кешіргенін, денсаулыққа зиян келмегенін және сотталушының материалдық жағдайын ескерген. Ол жесір, уақытша жұмыс істемейді.
Мұнда маңызды бір құқықтық және адамгершілік мәселе бар: баланың кешірімі ескерілуі мүмкін, бірақ ол ересек адамның жауапкершілігін өздігінен жоймайды. Өйткені баланың мүддесі тек оның дәл қазіргі тілегінен тұрмайды. Оның қауіпсіздігі, болашақтағы жағдайы және зорлық-зомбылықтың қайталану қаупі де ескерілуі керек.
Тәртіп пен күш көрсету — екі бөлек ұғым
Қоғамда әлі күнге дейін баланы қатал ұстауды тәрбиемен теңестіретін түсінік кездеседі. Кейбіреулер өздері де бала кезінде таяқ жегенін айтып, мұны қалыпты құбылыс ретінде қабылдайды. Бірақ белгілі бір әрекеттің бұрыннан келе жатқаны оның дұрыс екенін білдірмейді.
Баланы тәрбиелеу дегеніміз — оның әрбір қателігіне күшпен жауап беру емес. Бұл — шекара орнату, жауапкершілікке үйрету, талап қою, өзара сыйластық қалыптастыру. Ал ашуға ерік беріп, баланың тәніне ауырсыну келтіру жанжалды шешудің орнына оның салдарын тереңдетуі мүмкін.
Әрине, баланың мінез-құлқындағы қиындықтарды да елемеуге болмайды. Егер балаға ерекше көңіл бөлу, тұрақты бақылау немесе психологиялық қолдау қажет болса, ата-ана мен мамандар бірлесіп әрекет етуі керек. Бірақ баланың мінезі күрделі болуы ересек адамның күш қолдануын ақтамайды. Керісінше, осындай жағдайда ата-анадан көбірек сабыр, түсіністік және жауапкершілік талап етіледі.
Балаға қойылатын талап пен оған деген құрмет қатар жүруге тиіс. Тәртіп қорқынышқа емес, түсіністікке негізделгенде ғана оның тәрбиелік мәні болады.
Жаза аяқталған соң не өзгереді?
Жүз сағат қоғамдық жұмыс — сот белгілеген жаза. Алайда сот үкімі отбасының ішіндегі барлық мәселені бірден шешіп бермейді. Үкім орындалуы мүмкін, бірақ әке мен баланың қарым-қатынасын қалпына келтіру, баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жанжалдың қайталануына жол бермеу үшін қосымша жұмыс қажет болуы ықтимал.
Сот актісінде баланың бұдан кейін қайда тұратынын, оны орналастыру мен құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету мәселелері тиісті органдардың құзыретіне жататыны көрсетілген. Бұл — істің тек қылмыстық-құқықтық қырын ғана емес, баланың күнделікті өміріндегі жағдайды да назардан тыс қалдырмау қажеттігін аңғартады.
Мұндай жағдайда қорғаншылық органдарының, психологтердің, білім беру ұйымдарының және отбасыға қолдау көрсететін мамандардың жұмысы маңызды. Олардың міндеті тек болған оқиғаны тіркеумен немесе ата-анаға ескерту жасаумен шектелмеуі керек. Баланың өзін қауіпсіз сезінуіне жағдай жасау, ата-ананың тәрбиелік дағдыларын жетілдіруге көмектесу және отбасының ахуалын тиісті тәртіппен бақылау мәселелері де назарда болғаны жөн.
Әкенің өз қателігін мойындауы — жауапкершілікті қабылдаудың алғашқы қадамы. Бірақ шынайы өкініш сөзбен ғана өлшенбейді. Ол адамның кейінгі әрекетінен, ашуын басқара білуінен, баламен қарым-қатынасын өзгертуінен көрінеді.
Бұл істе әкенің баласының өміріне араласатыны туралы мәліметтер де бар. Сондықтан отбасы туралы сырттай кесімді пікір айтуға немесе оны бір ғана оқиғамен толық сипаттауға болмайды. Дегенмен болған әрекетке құқықтық баға беріліп, балаға қатысты қауіпсіздік мәселелері мұқият қаралуы қажет.
Баланың үнін есту — оның мүддесін қорғаудың бір бөлігі
Бұл оқиға қоғамға тағы бір ой салады. Біз баладан көбіне үлкендерді тыңдауды, олардың айтқанын орындауды талап етеміз. Ал оның қорқынышын, ренішін, жан дүниесіндегі өзгерістерді қаншалықты жиі байқаймыз?
Бала ата-анасын жақсы көруі мүмкін, сонымен бірге одан қорқуы да мүмкін. Ол әкесін кешіруі мүмкін, бірақ бұл оның басынан өткен жағдайдың әсері мүлде жоғалды деген сөз емес. Сол себепті баланың сөзіне құлақ асу ғана емес, оның ойын еркін айтуына қауіпсіз жағдай жасау да маңызды.
Ең бастысы, бала ересектер арасындағы даудың құрбанына айналмауы керек. Оның мойнына үлкендердің әрекеті үшін жауапкершілік жүктелмеуге тиіс. Жанжал кезінде қандай жағдай болса да, баланы қорғау міндеті ересектерге жүктеледі.
Бір отбасының оқиғасы бүкіл қоғам туралы қорытынды жасауға негіз бола алмайды. Бірақ мұндай істер әрқайсымызға таныс бір шындықты еске салады: баланың құқығы мен қауіпсіздігі отбасылық беделден, үлкендердің ашуынан және «өз балам» деген түсініктен жоғары тұруы керек.
Өйткені баланың жүрегіндегі жараны қоғамдық жұмыс сағатымен өлшеу мүмкін емес. Сот заң бұзушылыққа жаза тағайындайды. Ал баланың сенімін қалпына келтіру, отбасындағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету және сол жағдайдың қайталануына жол бермеу — одан да ұзақ әрі жауапты міндет.
Бала әкесінен қорқып емес, әкесіне сеніп өсуі керек. Тәрбиенің шынайы өлшемі де — осы.
