Мемлекет басшысының Жолдауы өңірлер үшін жай ғана тапсырмалар жиынтығы емес. Бұл – әр облыстың өз мүмкіндігін қайта бағалап, ел дамуына қосар үлесін нақты іспен дәлелдейтін кезеңнің басталуы.
Әр дәуірдің өз міндеті бар. Бір кезеңде елге тәуелсіздігін нығайту маңызды болса, келесі кезеңде экономиканы қалыптастыру, өндірісті жолға қою, халықтың әл-ауқатын арттыру алдыңғы орынға шығады. Ал бүгінгі уақыт бізден мүмкіндікті дұрыс пайдалануды, табиғи байлықты экономикалық құндылыққа айналдыруды, салынған нысанды халық игілігіне жаратуды және қабылданған шешімнің нақты нәтижесін көрсетуді талап етеді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауын осы тұрғыдан қарастырған жөн. Онда инфрақұрылым, құрылыс, ауыл шаруашылығы, шағын және орта бизнес, әлеуметтік салалар мен жаңа технологиялар мәселелері елдің ұзақ мерзімді дамуымен сабақтастырылды. Бұл басымдықтардың әрқайсысы Ақмола облысы үшін де айрықша маңызға ие.
Себебі Ақмола– елордамен іргелес жатқан өңір ғана емес. Бұл – Қазақстанның астықты алқабы, өнеркәсіптік өндіріс орталықтары шоғырланған аймақ, табиғи–туристік әлеуеті зор өлке. Оның үстіне облыстың дамуы ауылдағы ағайынның тұрмысынан бастап, Көкшетау, Қосшы және Степногор қалаларының экономикалық келешегіне, Бурабайдың туристік беделіне және Астанаға жеткізілетін азық–түлік қауіпсіздігіне дейінгі көптеген мәселеге ықпал етеді.
Демек, Жолдаудағы міндеттерді Ақмола жағдайында талдау – жалпыұлттық саясаттың өңірдегі нақты мүмкіндіктерін бағалау деген сөз.
Астықты алқаптан – терең өңдеу орталығына
Ақмола облысының ауыл шаруашылығындағы орнына артық баға берудің қажеті жоқ. Нақты деректің өзі жеткілікті.
Облыс әкімдігінің 2025 жылдың қорытындысы бойынша жариялаған мәліметіне сәйкес, өңірде ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы көлемі 1,2 триллион теңгеге жетіп, бір жылда 15,9 пайызға өскен. Диқандар 7,6 миллион тонна астық жинады. Бұл – Қазақстанда өндірілген жалпы астық көлемінің төрттен бірінен астамы. Өңірдің аграрлық сектордағы әлеуетін осының өзінен-ақ аңғаруға болады.
Алайда мәселе қанша астық жинағанымызбен ғана өлшенбеуге тиіс. Негізгі сұрақ – сол астықтың қаншасы өңірдің өзінде терең өңделеді, қаншасы қосымша құн қалыптастырады, қанша тұрақты жұмыс орны ашылады?
Экономиканың қарапайым заңдылығы бар: шикізатты сатқаннан түсетін табыс пен одан дайын өнім өндіріп сатудан түсетін табыс бірдей емес. Астықты шикізат күйінде экспорттау – бүгінгі сұранысқа жауап беру. Ал одан ұн, макарон, крахмал, мал азығы, тағамдық ингредиенттер мен өзге де дайын өнімдер шығару – ертеңгі экономиканың негізін қалау.
Президенттің ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеуге басымдық беру жөніндегі ұстанымы Ақмола үшін сондықтан ерекше өзекті. Өңірде шикізат базасы бар, көлік қатынасы қалыптасқан, елорда секілді ірі тұтыну нарығы жақын орналасқан. Ендігі міндет – осы артықшылықтарды бір жүйеге біріктіру.
Мысалы, астық өсіретін шаруашылық, оны өңдейтін кәсіпорын, өнімді сақтайтын қойма, тасымалдайтын логистикалық орталық және дайын тауарды нарыққа шығаратын компания бір экономикалық тізбекке айналса, оның пайдасы бірнеше есе артады. Шаруа тұрақты өткізу нарығына ие болады, кәсіпкер өндірісін кеңейтеді, ал ауыл тұрғыны үшін жаңа жұмыс орындары пайда болады.
Мал шаруашылығында да осындай мүмкіндік бар. Ет өндірумен ғана шектелмей, оны өңдеу, сақтау, ветеринариялық талаптарға сай дайындау, қаптау және экспортқа шығару бағыттарын қатар дамыту қажет. Мұндай жүйе қалыптасқанда ауыл шаруашылығы маусымдық табыс көзі емес, тұрақты экономикалық тірекке айналады.
Атақты экономист Адам Смит еңбек бөлінісі мен өндірістің мамандануын экономикалық өсудің маңызды тетіктерінің бірі ретінде қарастырған. Оның бұл тұжырымы бүгін де өзекті: әр кәсіпорын өз ісін сапалы атқарып, өндірістің әр кезеңі өзара байланысқанда ғана ортақ нәтиже ұлғаяды.
Ақмола үшін де міндет – көбірек өндірумен қатар, өндірілген өнімнен көбірек құндылық жасау.
«Халықтық құрылыс»: жаңа ғимараттан бұрын – жаңа мүмкіндік
Президент ұсынған «Халықтық құрылыс» бастамасы елдің құрылыс саласына ғана емес, тұтас экономикасына серпін беруі мүмкін. Жол салу, тұрғын үй тұрғызу, әлеуметтік нысандарды жаңарту – мұның бәрі жаңа жұмыс орындарын ашуға, шағын бизнестің жандануына, құрылыс материалдары өндірісінің дамуына ықпал етеді.
Ақмола облысында бұл бағыттың нақты негізі бар. Облыстық көлік инфрақұрылымын дамыту жөніндегі жарияланған деректерге сәйкес, 2025 жылы республикалық және жергілікті маңызы бар автомобиль жолдарын салуға және жөндеуге 124 миллиард теңге бөлініп, шамамен 900 шақырым жолда жұмыстар жүргізілген. Оның ішінде облыстық және аудандық деңгейдегі жолдар, ауыл көшелері де қамтылды.
Бұл – елеулі көлем. Бірақ жолдың сапасын тек бөлінген қаржымен немесе жөнделген шақырыммен бағалау жеткіліксіз. Ең маңызды өлшем – ауыл тұрғындарының аудан орталығына қаншалықты қолайлы жететіні, кәсіпкердің өнімін нарыққа қанша уақытта жеткізетіні, жедел жәрдем мен өзге де қызметтердің елді мекендерге кедергісіз қатынай алуы.
Көкшетау – Зеренді, Көкшетау – Петропавл және өңірдің өзге де маңызды бағыттарындағы жолдардың жағдайы тек көлік саласына қатысты мәселе емес. Бұл – сауда, туризм, ауыл шаруашылығы мен адамдардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін фактор.
Сонымен бірге Ақмола облысында 16 теміржол вокзалын жаңғырту жұмыстары жүргізілгені туралы ресми ақпарат жарияланды. Бұл да көлік инфрақұрылымын жаңартудың маңызды бөлігі. Өйткені вокзал – жолаушы пойызға отыратын орын ғана емес, сол елді мекеннің сыртқы әлеммен байланысының бір бөлігі.
Дегенмен құрылыс саласындағы басты қағида ұмытылмауы керек: нысанның ашылуы – жұмыстың соңы емес, оның сапалы қызмет көрсетуінің бастауы. Жаңа мектептің ғимараты ғана емес, ондағы мұғалімнің жағдайы мен білім сапасы маңызды. Аурухананың жаңа корпусы ғана емес, дәрігердің қолжетімділігі мен медициналық көмектің сапасы маңызды. Жөнделген жол ғана емес, оның бірнеше жылдан кейін де талапқа сай болуы маңызды.
Сондықтан «Халықтық құрылыс» атауының мәні халыққа арналған нысандардың санымен ғана өлшенбеуге тиіс. Оның шынайы бағасы – елдің тұрмысына қосқан үлесі.
Бурабайдың көркі – экономикалық капитал
Ақмола облысының тағы бір үлкен артықшылығы – табиғаты. Бурабай, Зеренді, Қорғалжын, «Бұйратау» ұлттық табиғи паркі және өңірдің басқа да көрікті аумақтары туризмді дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ табиғи байлықтың болуы өздігінен экономикалық жетістікке жеткізбейді. Оны қорғау, сауатты басқару және сапалы қызметпен ұштастыру қажет.
2025 жылдың қорытындысы бойынша облысқа келген туристердің жалпы ағыны шамамен 1,8 миллион адамға жеткен. Соның ішінде орналастыру орындарында бір тәуліктен артық аялдаған туристер саны 681,7 мың адамды құраған. «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне келушілер саны 1 миллионнан асқан.
Бұл көрсеткіштер Ақмоланың туристік әлеуеті жай ғана болжам емес, нақты сұранысқа ие бағыт екенін көрсетеді.
Енді келесі кезеңнің міндеті қандай болуы керек? Туристер санын арттырумен қатар, олардың өңірде қанша уақыт қалатынын, жергілікті кәсіпкерлердің қанша табыс табатынын және туризмнен түсетін экономикалық пайданың қаншасы өңірде қалатынын да есептеу қажет.
Турист Бурабайға келіп, бір күн серуендеп қайтса, оның жергілікті экономикаға қосатын үлесі шектеулі болуы мүмкін. Ал ол бірнеше күн аялдап, қонақүйде тұрып, жергілікті асханадан тамақтанып, гид қызметін пайдаланып, қолөнер бұйымдарын сатып алса, пайдасы әлдеқайда артады. Демек, туризмнің табысы келушілер санымен қатар, қызмет сапасына, инфрақұрылымға және жергілікті кәсіпкерліктің қатысуына байланысты.
Әлемдік тәжірибеде туризмді табысты дамытқан елдер табиғи көрікті жерлерді қорғау мен экономикалық белсенділікті қатар алып жүруге тырысады. Мысалы, Швейцарияда таулы аймақтардағы туризм көлік қатынасы, қонақүй қызметі, жергілікті өнім және жаяу серуендеу бағыттарымен бір жүйеге біріктірілген. Мұнда табиғат – тек тамашалайтын көрініс емес, ұзақ мерзімді жауапкершілікпен басқарылатын ортақ құндылық.
Ақмола үшін де осы ұстаным маңызды. Бурабайдың табиғи келбетін сақтамай тұрып, туризмді тұрақты дамыту мүмкін емес. Көл жағасының тазалығы, құрылыс тәртібі, кәріз жүйесі, қалдықтарды басқару, жол мен қоғамдық кеңістіктің сапасы туристік жарнамадан кем емес.
Туризмді дамыту дегеніміз – табиғатты бизнеске құрбан ету емес, табиғатты сақтай отырып, одан тұрақты табыс табуды үйрену.
Өңірдің дамуы қала мен ауылдың арасын жақындатуға тиіс
Ақмола облысында 2026 жылғы 1 қыркүйектегі дерек бойынша 795,8 мың адам тұрған. Оның 58 пайызы қалалық жерде, 42 пайызы ауылдық елді мекендерде тұрады. Бұл көрсеткіш өңірдің дамуында ауылдың рөлі әлі де айрықша екенін көрсетеді.
Облыстың экономикасы өсіп, инвестиция көлемі ұлғайғанымен, оның нәтижесі әр тұрғынның күнделікті өмірінен сезілуі қажет. Ауылдағы сапалы ауызсу, жөнделген жол, интернет, мектеп, медициналық көмек және тұрақты табыс мүмкіндігі – даму туралы есептердегі қосымша көрсеткіштер емес, өмір сапасының негізгі өлшемдері.
Мәселен, ауылдағы шаруа өнімін өткізу үшін жолға тәуелді. Оқушының сапалы білім алуы мектептің материалдық жағдайына ғана емес, мұғалімнің тұрақтылығына да байланысты. Ал медициналық көмектің қолжетімділігі ғимараттың болуымен шектелмейді – білікті маман мен қажетті жабдық та керек.
Сондықтан өңірлік саясатта «қанша нысан салынды?» деген сұрақпен бірге «сол нысан халықтың қандай мәселесін шешті?» деген сұраққа жауап іздеу маңызды.
Білім беру мен ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға жағдай жасау да осы тұрғыдан бағалануға тиіс. Инклюзивті орта дегеніміз – баланы мектепке қабылдау туралы шешіммен шектелмейді. Ол үшін қолжетімді ғимарат, арнайы жабдық, даярланған маман, ата-анамен жұмыс және баланың қоғам өміріне толыққанды қатысуына мүмкіндік беретін орта қажет.
Мұндай өзгерістер бір күнде жасалмайды. Бірақ олардың бағыты айқын болуы керек: әрбір баланың мүмкіндігі, әрбір отбасының қажеттілігі және әрбір азаматтың лайықты өмір сүру құқығы өңірлік дамудың өзегінде тұруы қажет.
Көкшетау – облыс орталығы ғана емес, өңірдің даму бағдары
Көкшетаудың келешегі Ақмола облысының жалпы дамуынан бөлек қарастырылмайды. Қалада өнеркәсіп, сауда, білім беру, медицина және қызмет көрсету салалары шоғырланған. Сонымен бірге Көкшетау облыстың аудандарын өзара байланыстыратын әкімшілік әрі экономикалық орталық қызметін атқарады.
Сондықтан қаланың дамуын жаңа ғимараттар мен жолдардың санымен ғана бағалау жеткіліксіз. Қалалық орта адамның күнделікті өміріне қаншалықты қолайлы екенімен бағалануы керек. Жаяу жүргінші жолы қауіпсіз бе? Қоғамдық көлік ыңғайлы ма? Балалар мен қарт адамдарға қоғамдық кеңістіктер қолжетімді ме? Аулалар мен саябақтар күтіп ұстала ма? Қала тұрғындары үшін мәдени және спорттық мүмкіндіктер жеткілікті ме?
Көкшетаудағы «Көкше Арена» спорт кешені – заманауи спорт инфрақұрылымының қала тұрғындарына қызмет ете алатынының нақты мысалы. Мұндай нысандардың маңызы олардың сыртқы сәулетімен емес, қанша адамның спортпен айналысуына мүмкіндік беретінімен, балалар мен жастарға қандай жағдай жасайтынымен өлшенеді.
Алдағы міндет – осындай инфрақұрылымды күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналдыру. Спорт кешені халыққа қолжетімді болса, ол денсаулық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Саябақ таза әрі қауіпсіз болса, адамдардың ортақ кеңістікке деген жауапкершілігі артады. Қоғамдық көлік тиімді жұмыс істесе, қаланың әр бөлігі тұрғындар үшін жақындай түседі.
Көкшетау облыс орталығы ретінде тек әкімшілік шешімдер қабылданатын қала емес, өмір сүруге қолайлы, кәсіп ашуға ыңғайлы, жастардың болашағын байланыстыратын заманауи шаһар болуға тиіс.
Экономикалық өсімнің өлшемі – кәсіпкердің еркіндігі
Президенттің шағын және орта бизнесті қолдау, кәсіпкерлікке кедергі келтіретін әкімшілік тосқауылдарды азайту туралы тапсырмалары да өңірдің келешегімен тікелей байланысты.
Ақмолада ауыл шаруашылығынан бастап, сауда, қызмет көрсету, өңдеу өнеркәсібі мен туризмге дейінгі көптеген бағытта кәсіп ашуға мүмкіндік бар. Бірақ мүмкіндік пен нақты нәтиженің арасында кәсіпкердің күн сайын кездесетін мәселелері тұрады: қаржыға қолжетімділік, жер телімі, инженерлік желілер, құжат рәсімдеу, өткізу нарығы және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл.
Кәсіпкерлікке қолайлы орта қалыптастыру дегеніміз – бизнеске жеңілдік жариялаумен ғана шектелмейді. Бұл – заңды әрі ашық жұмыс істейтін кәсіпкердің уақытын негізсіз рәсімдерге жұмсамауына жағдай жасау, талаптардың түсінікті болуын қамтамасыз ету және бақылаудың әділ жүргізілуіне қол жеткізу.
Өңір үшін шағын бизнес тек салық түсімінің көзі емес. Ол – ауылдағы наубайхана, аудандағы шағын цех, Бурабайдағы отбасылық қонақүй, Көкшетаудағы қызмет көрсету орталығы, жас маманның өз ісін бастауына мүмкіндік беретін орта.
Экономикалық белсенділіктің осындай шағын ошақтары көбейген сайын өңірдің ішкі тұрақтылығы нығаяды. Бір ғана ірі жоба маңызды болуы мүмкін, бірақ жүздеген шағын кәсіпорынның тұрақты жұмысы да мыңдаған отбасының тұрмысына әсер етеді.
Осы ретте кәсіпкерлікке қолайлы жағдай жасау мен қоғамдық мүддені қорғау бір-біріне қайшы ұғымдар емес. Кәсіпкерге еркіндік керек, ал қоғамға сапалы өнім, қауіпсіз қызмет, адал бәсеке және жауапты бизнес қажет. Екеуін үйлестіре алған орта ғана ұзақ мерзімді дамуға қол жеткізеді.
Жаңа технология – сән емес, уақыт талабы
Жолдауда цифрлық экономика мен жасанды интеллектіні дамытуға басымдық берілуі де кездейсоқ емес. Әлемдік бәсеке енді тек табиғи ресурстардың көлемімен немесе өндірістік қуатпен өлшенбейді. Ақпаратты өңдеу, технологияны меңгеру, ғылыми жаңалықты өндіріске енгізу және еңбек өнімділігін арттыру қабілеті барған сайын маңызды бола түсуде.
Ақмола облысы үшін цифрландырудың нақты пайдасы ауыл шаруашылығында, логистикада, туризмде және мемлекеттік қызметтерде көрінуі мүмкін. Мысалы, егістік жағдайын деректер арқылы бақылау суды және тыңайтқышты тиімді пайдалануға көмектеседі. Логистикалық жүйелер өнімді сақтау мен тасымалдау шығындарын азайтады. Ал мемлекеттік қызметтердің қолжетімді әрі түсінікті болуы азаматтардың уақытын үнемдейді.
Бірақ технологияны енгізу оның бар екенін жариялаумен аяқталмайды. Ол нақты мәселені шешуі керек. Егер цифрлық жүйе кәсіпкердің құжат рәсімдеу уақытын қысқартса, оның пайдасы бар. Егер фермердің шығынын азайтып, өнімділігін арттырса, оның пайдасы бар. Егер тұрғынға мемлекеттік қызметті алу үшін бірнеше мекемеге барудың қажеті қалмаса, оның пайдасы бар.
Демек, цифрландырудың негізгі өлшемі – қанша жүйе іске қосылғаны емес, сол жүйелер адамның өмірін қаншалықты жеңілдеткені.
Даму мен жауапкершілік қатар жүруге тиіс
Философ Конфуций басқарудың мәнін халықтың сенімімен байланыстырған. Бұл ойдың бүгінгі қоғам үшін де маңызы зор. Халықтың сенімі сөзден емес, күнделікті өмірде байқалатын нәтижеден қалыптасады.
Жол жөнделсе, ол ұзақ қызмет етуге тиіс. Құрылыс салынса, ол сапалы болуы керек. Бюджет қаражаты бөлінсе, оның жұмсалу нәтижесі түсінікті болуы қажет. Кәсіпкерлікке қолдау көрсетілсе, оның нақты экономикалық әсері бағалануы керек. Ал мемлекеттік орган шешім қабылдаса, сол шешімнің орындалуы мен нәтижесіне жауап беруі тиіс.
Бұл талаптар сын айту үшін ғана қажет емес. Керісінше, қоғам мен билік арасындағы сенімді нығайтудың жолы осында. Нәтижелі жұмыс ашықтықтан, жауапкершіліктен және кері байланысты тыңдай білуден басталады.
Ақмола облысының даму мүмкіндігі жеткілікті. Астық бар, өндіріс бар, табиғи әлеует бар, көлік бағыттары бар, елордаға жақын орналасқан артықшылық бар. Ендігі міндет – осы мүмкіндіктердің әрқайсысын бір-бірінен бөлек қарастырмай, тұтас даму жүйесіне айналдыру.
Астықты өңдеуге, туризмді сапалы қызметке, инфрақұрылымды экономикалық белсенділікке, технологияны еңбек өнімділігіне, ал инвестицияны халықтың әл – ауқатына айналдыру қажет.
Бұл жолда ең бастысы – дамуды тек жоғарыдан берілетін тапсырмалармен өлшемеу. Әрбір ауданның, әрбір қаланың, әрбір ауылдың өз әлеуетін ашуына жағдай жасау маңызды. Өйткені елдің қуаты тек ірі қалалар мен үлкен кәсіпорындардан құралмайды. Ол – еңбегін адал атқарып жүрген диқаннан, өндіріс жұмысшысынан, ұстаздан, дәрігерден, кәсіпкерден және қоғам игілігіне үлес қосып жүрген әр азаматтан құралады.
Ақмола облысы үшін Жолдаудың негізгі мәні де осында деп білемін: қолда бар мүмкіндікті тізіп шығу аз, оны халықтың игілігіне айналдыру қажет. Өңірдің әлеуеті туралы айту маңызды, бірақ сол әлеуеттің нақты нәтижесін көрсету одан да маңызды.
Өйткені дамудың шынайы көрсеткіші есептегі санмен ғана өлшенбейді. Ол – еңбегінің берекесін көрген диқанның табысынан, сапалы жолмен қатынаған ауыл тұрғынының уақытынан, баласының болашағына сенген ата-ананың үмітінен, өз кәсібін өркендеткен кәсіпкердің мүмкіндігінен көрінеді.
Ақмоланың болашағы осындай қарапайым әрі нақты нәтижелерден құралады. Ал Жолдаудағы міндеттер сол нәтижелерге бастайтын бағытты айқындайды.
Журналист ретінде осы уақытқа дейін облыстың барлық ауданында болдым, халықтың тұрмыс – тіршілігін көзбен көріп, жақын таныстым. Сол себепті, Президенттің биылғы Жолдауынан түсінгенім өңірдің келесі даму кезеңіндегі басты өлшем – қанша қаржы игерілгені немесе қанша жоба жарияланғаны емес, сол жұмыстардың тұрғындардың өміріне қандай өзгеріс әкелгенінде болмақ. Ақмола облысының әлеуеті мол. Енді сол әлеуетті тұрақты өсімге, сапалы ортаға және халықтың әл-ауқатына айналдыратын уақыт келді.
Аслан Оспанов, журналист.
