Қазіргі таңда сөйлеу тілінің жалпы дамымауы диагнозы бар балалар саны артып келеді. Мұндай балаларда дыбыстарды дұрыс айту, сөздік қорды пайдалану, сөйлем құрау дағдылары жеткіліксіз дамиды. Сол себепті логопедтің басты міндеті — дыбыс айту бұзылыстарын жеңіл, ойын арқылы және жүйелі түрде түзету.
Сөйлеу тілінің жалпы дамымауы бар балалардағы дыбыс бұзылыстарының ерекшеліктері
Сөйлеу тілінің жалпы дамымауы бар балаларда:
-
дыбыстарды алмастыру (мысалы, «с» дыбысының орнына «ш», «р» дыбысының орнына «л» айту);
-
дыбысты түсіріп айту;
-
дыбысты бұрмалап айту жиі кездеседі.
Бұл жағдай көбіне артикуляциялық аппараттың әлсіздігіне, фонематикалық естудің жеткіліксіз дамуына және тыныс алудың дұрыс қалыптаспағанына байланысты болады.
Дыбыс қоюдың жеңіл әрі тиімді жолдары
Артикуляциялық гимнастика арқылы дайындық
Дыбыс қоюды бастамас бұрын тіл, ерін және жақ бұлшықеттерін жаттықтыру маңызды.
Мысалы:
-
«Жылан» – тілді жіңішкертіп созу;
-
«Ат шаптыру» – тілмен таңдайды соғу;
-
«Тәтті тосап» – ерінді жалау.
Бұл жаттығулар дыбыстың дұрыс қалыптасуына ықпал етеді.
Айнамен жұмыс
Бала өз артикуляциясын көріп үйренеді. Логопед дыбысты анық көрсетіп, бала соны қайталайды. Бұл әдіс әсіресе «Р», «Л», «С» дыбыстарын қоюда тиімді.
Дыбысты оқшаулап қою
Алдымен дыбыс жеке айтылады («с-с-с», «р-р-р»), кейін буында («са», «со», «су»), одан соң сөзде («сағат», «сәбіз») бекітіледі.
Ойын технологияларын қолдану
Сөйлеу тілінің жалпы дамымауы бар балалар үшін ойын — ең тиімді тәсіл.
Мысалы:
-
«Дұрыс айт – допты ал»;
-
«Суреттен дыбысты тап»;
-
«Машинамен дыбыс апару».
Ойын арқылы бала қызығушылық танытып, дыбысты тез меңгереді.
Тыныс алу жаттығулары
Дұрыс тыныс алу — анық сөйлеудің негізі.
Қағазды үрлеу, сабынды көпіршіктер ұшыру, мақтаны үрлеу сияқты жаттығулар сөйлеу тынысын дамытуға көмектеседі.
Қорытынды
Сөйлеу тілінің жалпы дамымауы бар балаларға дыбыс қоюда ең бастысы — жүйелілік, қарапайымнан күрделіге көшу және баланың қызығушылығын арттыру. Артикуляциялық гимнастика, ойын технологиялары мен тыныс алу жаттығулары біріктірілген жағдайда нәтиже әлдеқайда жоғары болады.
Логопед әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізсе, сөйлеу тілі біртіндеп қалыпқа келеді.
Гаухар Баймендина, логопед, «Мерей» бөбекжайы.
