Қазіргі қоғамда ерекше білім беруді қажет ететін балаларды қолдау – әлеуметтік маңызы зор мәселелердің бірі. Соның ішінде психикалық дамуы кеміген (ПДК) балалардың сөйлеу тілін қалыптастыру мен дамыту – кешенді әрі жүйелі жұмысты талап ететін маңызды бағыт.
ПДК диагнозы бар балалардың сөйлеу тілі қалыпты дамыған құрдастарына қарағанда баяу және жүйесіз қалыптасады. Мұндай балаларда сөздік қорының аздығы, дыбыстарды бұрмалап айту, ойды байланыстырып жеткізе алмау сияқты қиындықтар жиі кездеседі. Осы тұста логопед маманның рөлі ерекше.
ПДК балалардың сөйлеу тілінің ерекшеліктері
Мамандардың айтуынша, ПДК диагнозы бар балаларда сөйлеу тіліне қатысты бірқатар кемшіліктер байқалады. Атап айтқанда:
– дыбыстарды дұрыс айтпау;
– сөздік қордың шектеулілігі;
– сөйлем құраудағы қиындықтар;
– сөйлеу белсенділігінің төмендігі;
– есту арқылы қабылдаудың жеткіліксіз дамуы.
Бұл мәселелер баланың тек сөйлеу қабілетіне ғана емес, жалпы танымдық дамуына, қарым-қатынас жасауына және әлеуметтік ортаға бейімделуіне де кері әсерін тигізеді.
Логопед жұмысының негізгі бағыттары
ПДК балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмыс бірнеше бағытты қамтиды.
Дыбыстарды түзету.
Ең алдымен логопед баланың сөйлеу тіліндегі бұзылған дыбыстарды анықтап, артикуляциялық гимнастика арқылы түзету жұмыстарын жүргізеді. Айнамен жұмыс, дыбысты буында, сөзде және сөйлемде бекіту әдістері кеңінен қолданылады.
Сөздік қорды байыту.
Баланың белсенді сөздік қорын дамыту мақсатында суреттермен жұмыс, тақырыптық ойындар, заттарды сипаттау әдістері пайдаланылады. «Жемістер», «Жануарлар», «Киімдер» секілді күнделікті өмірге жақын тақырыптар арқылы әңгіме құрату баланың сөздік қорын біртіндеп кеңейтуге мүмкіндік береді.
Байланыстырып сөйлеуді дамыту.
Сурет бойынша әңгімелеу, ертегі құрастыру, сұрақ-жауап әдістері арқылы бала өз ойын толық әрі жүйелі жеткізуге дағдыланады.
Ұсақ моториканы дамыту.
Саусақ ойындары, мозаика құрастыру, пластилинмен жұмыс жасау – сөйлеу орталықтарының белсенділігін арттырып, тіл дамуына оң әсер етеді.
Логоритмика элементтері.
Қимыл мен сөзді ұштастыра отырып орындалатын жаттығулар сөйлеу ырғағын қалыптастырып, баланың жалпы белсенділігін арттырады.
Ата-анамен серіктестік – табыстың кепілі
Логопед жұмысының тиімділігі ата-анамен тығыз байланыс орнатуға тікелей байланысты. Мамандар ата-аналарға үй жағдайында орындалатын жаттығуларды түсіндіріп, баламен жүйелі түрде жұмыс жүргізудің маңызын ұғындыруы қажет. Үйде қайталанған жаттығулар баланың сөйлеу тілінің дамуын едәуір жеделдетеді.
Қорытынды
ПДК балалардың сөйлеу тілін дамыту – ұзақ мерзімді әрі табандылықты қажет ететін процесс. Логопедтің кәсіби біліктілігі, заманауи ойын технологияларын тиімді қолдануы және ата-анамен өзара ынтымақтастығы оң нәтижеге қол жеткізудің басты шарттары болып табылады. Ерте басталған түзету жұмыстары баланың мектепке дайындығын арттырып, қоғамға бейімделуіне жол ашады.
Гаухар Баймендина, логопед, «Мерей» бөбекжайы.
