Сот органдары шешімдерінің орындалуы азаматтардың, ұйымдардың және мемлекеттің бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың ажырамас бөлігі болып табылады және сот жүйесінің маңызды міндетін атқарады – мемлекет атынан сот төрелігін жүзеге асыруды, заң үстемдігін және барлығының заң мен сот алдында теңдігін қамтамасыз етеді, Қазақстан Республикасы Конституциясының мызғымастығының кепілі болып табылады. Заңды күшіне енген сот органдарының шешімі толық көлемде, заңда белгіленген тәртіппен және мерзімдерде орындалуға тиіс, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында қолданылады және барлық мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, заңды тұлғалар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшін міндетті болып табылады.
Атқарушылық құжаттарды мәжбүрлеп орындау тәртібі Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 2 сәуірдегі № 261-IV «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңымен реттеледі. Атқарушылық құжаттардың тиісінше орындалуына бағытталған заңда көзделген тетіктердің бірі атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз ету шараларын қолдану болып табылады.
Заңның 32-бабының 1-тармағына сәйкес сот орындаушысы атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз ету жөнінде заңда көзделген шараларды қабылдауға міндетті.
Мұндай шараларды қолдану атқарушылық құжаттың талаптарын орындауға болатын мүліктік базаны сақтап қалу қажеттілігіне байланысты. Атап айтқанда, борышкердің өзіне тиесілі мүлікке немесе ақша қаражатына нақты міндеттемелер орындалғанға дейін еркін билік етуі өндіріп алушының талаптарын қанағаттандыруды қиындатуы немесе оны мүмкін емес етуі мүмкін. Осыған байланысты орындалуды қамтамасыз ету шаралары мүлікті иеліктен шығарудың алдын алуға және оған өндіріп алуды қолдану мүмкіндігін сақтауға, атқарушылық құжаттың нақты орындалуына жағдай жасауға, сондай-ақ атқарушылық құжаттарды орындаудан заңсыз жалтару әрекеттерінің жолын кесуге бағытталған.
Қамтамасыз ету шараларының тізбесі Заңның 32-бабының 2-тармағында белгіленген. Оларға мыналар жатады:
- Заңда көзделген ұйымдарды қоспағанда, борышкердің өзінде немесе өзге де жеке немесе заңды тұлғаларда тұрған ақшаны және бағалы қағаздарды қоса алғанда, борышкердің мүлкіне тыйым салу.
- Борышкердің банктерде, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарда, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарында тұрған ақшасы мен мүлкіне тыйым салу.
- Борышкердің өзінде немесе өзге де жеке немесе заңды тұлғаларда тұрған жылжымалы мүлкін алып қою.
- Борышкердің өзінде немесе өзге де жеке немесе заңды тұлғаларда тұрған жылжымайтын мүлкін алып қою.
- Борышкерге белгілі бір әрекеттер жасауға тыйым салу, оның ішінде заңды тұлға органдарына шешімдер қабылдауға тыйым салу, сондай-ақ жылжымалы және жылжымайтын мүлікті, мүліктік және мүліктік емес құқықтарды, бағалы қағаздарды және заңды тұлғаның жарғылық капиталындағы және мүлкіндегі үлестерді иеліктен шығаруға қатысты қабылданған шешімдердің қолданысын тоқтата тұру.
- Борышкерге меншік құқығындағы мүлкін, оның ішінде ақшасын пайдалануға тыйым салу не сот орындаушысы белгілеген шектерде оны пайдалануға нұсқау беру.
- Борышкердің мүлкін мөрлеп бекіту.
- Құқық белгілейтін құжаттарды алып қою.
- Өзге тұлғаларға борышкерге мүлікті, оның ішінде ақшаны беруге немесе оған қатысты өзге де әрекеттер жасауға тыйым салу.
Атқарушылық іс жүргізудің мән-жайларына қарай сот орындаушысы бірнеше қамтамасыз ету шарасын бір мезгілде қолдануға құқылы. Бұрын қабылданған шараны өзгерту қажеттілігі туындаған жағдайда, бір шараны екіншісімен ауыстыру туралы мәселе атқарушылық іс жүргізу тараптарының өтініші бойынша не сот орындаушысының бастамасымен қаралады. Бұл ретте аталған мәселені қарау бұрын белгіленген қамтамасыз ету шараларының қолданысын тоқтатпайды.
Заңның 32-бабының 5-тармағына сәйкес атқарушылық іс жүргізуді тоқтата тұру, орындауды кейінге қалдыру немесе мерзімін ұзарту бұрын қабылданған қамтамасыз ету шараларының күшін жоюға әкеп соқпайды.
Жекелеген қамтамасыз ету шараларын қолдану заңнамада белгіленген арнайы рәсімдерді сақтай отырып жүзеге асырылады. Атап айтқанда, Заңның 32-бабы 2-тармағының 1-1), 2-1) және 6) тармақшаларында көзделген шаралар Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасында белгіленген тәртіппен прокурордың санкциясымен қолданылады. Заңда өзгеше тәртіп көзделген жағдайлар, оның ішінде оңайлатылған іс жүргізу шеңберінде ақша мен мүлікке тыйым салу жағдайлары бұған кірмейді.
Заңның 32-бабында көзделген шаралардан басқа, заңнамада атқарушылық құжаттардың талаптарын орындауды қамтамасыз етуге және борышкердің өзіне жүктелген міндеттемелерді орындаудан жалтаруының алдын алуға бағытталған қосымша тетіктер де көзделген.
