Адам баласы кейде қолындағы барынан айырылу үшін ұзақ уақыт күтпейді. Оған бір ауыз тәтті сөз, бір уыс үміт, бір сәттік сенім жеткілікті. Кеше ғана маңдай терімен жинаған ақшасын бүгін бейтаныс адамның шотына аударып жібереді. Өйткені оған еңбектеніп табыс табудың ұзақ жолынан гөрі, бірден пайдаға кенелудің қысқа жолы тартымды көрінеді.
Ақмола облысының Қорғалжын ауданында болған оқиға — осының кезекті мысалы.
Instagram желісінен мал шаруашылығын дамытуға бес миллион теңге көлемінде қайтарымсыз қаражат берілетіні туралы хабарландыру көрген ауыл тұрғыны ұсынысқа сенген. Өзін қаржы кеңесшісі ретінде таныстырған әйел бес миллион теңгені алу үшін алдымен екі миллион теңгенің тауарлық несиесін рәсімдеу керектігін айтқан. Кейін бұл ақшаны қайтарып беруге уәде еткен.
Ауыл тұрғыны айтқанын орындап, несиеге алған қаражатын белгісіз адамдардың шотына аударған. Нәтижесінде екі миллион теңгеден астам шығынға ұшырады. Ал бес миллион теңге сол күйі қиялда қалды.
Осы оқиғаны оқыған адам еріксіз: «Адам қалайша бұған сенеді? Біреудің саған бес миллион теңге беруі үшін өзің неге екі миллион теңге несие алуың керек? Соншалықты оңай табысқа сенетін болғанымыз ба?» деп ойлайды.
Сұрақ орынды. Бірақ мәселе бір әйелдің сенгіштігінде ғана емес. Бұл — адамзатпен бірге келе жатқан ескі әдеттің бүгінгі цифрлық замандағы жаңа көрінісі.
Алаяқтың құралы өзгергенімен, адамның әлсіз тұсы көп өзгерген жоқ.
Тарихтан сабақ алдық па?
Тарихқа көз жүгіртейік. XVII ғасырдағы Нидерландта қызғалдақ баданаларына қатысты алыпсатарлық қызу жүрді. Кейбір қызғалдақтардың бағасы шарықтап, адамдар олардың құны одан әрі өсе береді деген үмітпен саудаға араласты. Бұл құбылыс кейін «қызғалдақ дағдарысы» деген атпен белгілі болды. Оның ауқымы мен салдары туралы кейінгі еңбектерде әсірелеулер кездескенімен, оқиға адам психологиясының бір қырын аңғартады: жұрттың бәрі пайда көріп жатқандай көрінгенде, адам өз күмәнін ысырып қойып, көпшілікке ілесуге бейім келеді.
Бүгін қызғалдақтың орнына әлеуметтік желідегі жалған инвестициялық ұсыныс, белгісіз адамның «кепілді табыс» туралы уәдесі немесе бес миллион теңгелік «қайтарымсыз көмек» келді. Сыртқы көрінісі басқа болғанымен, ішкі механизмі ұқсас: адам болашақтағы пайдаға сеніп, бүгінгі ақшасын тәуекелге тігеді.
ХХ ғасырдың басында АҚШ-та Чарльз Понци есімді алаяқ адамдарға қысқа мерзімде мол табыс табуға болатынын айтып, қаржы жинады. Кейін келген адамдардың ақшасы бұрын келген салымшыларға төлем жасауға жұмсалды. Жаңа ақша ағыны тоқтағанда, жүйе күйреді. Осыдан кейін мұндай қаржылық алаяқтық «Понци схемасы» деген атаумен танылды.
Әрине, Қорғалжындағы жағдайды Понци схемасымен теңестіруге болмайды. Бірінде жаңа салымшылардың ақшасы арқылы бұрынғыларға төлем жасалған, екіншісінде жалған қаржылық көмекке сендіріп, несиеге алынған ақшаны аударту тәсілі қолданылған. Бірақ екі оқиғаның арасындағы ортақ сабақ бар: ақшаның қайдан келетінін түсінбей тұрып, табыстың көлеміне қызығу — қауіпті әдет.
Біреуге бес миллион теңге береміз дейді. Екіншісіне салған ақшасын бір айда екі есе көбейтуге уәде етеді. Үшіншісіне мемлекеттік бағдарлама арқылы тегін баспана алып беретінін айтады. Тағы біреуге аз ғана жарна төлесе, көп ұзамай байып кететінін түсіндіреді.
Мұндай ұсыныстардың бәрін бірдей алаяқтық деуге болмайды. Бірақ шарты түсініксіз, табысы күмәнді, ал алдын ала ақша аударуды талап ететін ұсыныстарға ерекше сақтықпен қарау қажет.
Алаяқтық — жекелеген адамның мәселесі емес
Бұл тек Қорғалжын ауданындағы бір әйелдің басынан өткен жағдай емес. Қазақстан бойынша тіркелген деректер де мәселенің ауқымын көрсетеді.
Үкіметтің 2026 жылғы 12 қазанда жариялаған мәліметіне сәйкес, 2025 жылы елімізде 27 892 интернет-алаяқтық дерегі тіркелген. Ал 2026 жылдың басынан бері тағы 14 414 дерек тіркеліп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 13 пайызға төмендеген. Ресми мәлімет бойынша, 2025 жылы жәбірленушілерге 5 миллиард теңге, ал 2026 жылы сол уақытқа дейін 5,9 миллиард теңге өтелген.
Бұл сандардың артында қаншама отбасының жоғалған жинағы, несиеге батқан адамның уайымы, баласының оқуына немесе баспанаға деп сақтаған ақшасынан айырылған азаматтардың өкініші тұр.
Он төрт мыңнан астам дерек — жай ғана статистика емес. Әр деректің артында бір адамның оқиғасы бар. Бірі телефондағы алаяққа сенген, бірі әлеуметтік желідегі жалған жарнамаға қызыққан, енді бірі тиімді инвестиция ұсынамын деген адамның сөзіне ерген болуы мүмкін.
Интернет-алаяқтықтың тіркелген деректері де, адамдардың нақты шығыны да қоғамда қаржылық қауіпсіздік мәселесі әлі өткір екенін көрсетеді. Қылмыс санының азаюы — жақсы белгі. Бірақ мыңдаған азамат алаяқтардың құрбаны болып жатқанда, «сақ болыңыздар» деген ескертумен ғана шектелуге болмайды.
«Алаяқ аудармаңыз!» деген сөзді неге естімейміз?
Кейде адамды алдап тұрғанын жалғыз алаяқ қана біледі. Қасында тұрған жұрт та байқап қояды. Ескертеді. Тоқтатуға тырысады. Бірақ телефонның ар жағындағы бейтаныс адамның сөзі шынайы ескертуден сенімдірек болып шығады.
Банкомат алдында тұрып, телефондағы алаяқтың нұсқауымен миллиондаған теңгесін аудармақ болған адамдар туралы оқиғалар да кездеседі. Кейбір жағдайда айналасындағылар «Ақша аудармаңыз, сізді алдап жатыр!» деп ескерткеннің өзінде, адам телефондағы нұсқауды орындауын жалғастырады.
Ойланып көріңізші: жаныңызда тұрған адам «Тоқтаңыз, сізді алдап жатыр!» деп дабыл қағып тұр. Ал телефондағы дауыс сізге ақша аударуды бұйырады. Сонда неге көз алдыңыздағы шындыққа емес, көрмеген адамның сөзіне сенесіз?
Мұнда мәселе тек аңғалдықта емес. Алаяқтар адамды психологиялық қысымға түсіріп, асықтырады, қорқытады, кейде жақын адамының атын жамылып, сезіміне әсер етеді. Тіпті айналасындағы адамдарға сенбеуге үгіттейді. Адам сол сәтте қалыпты ойлау қабілетін жоғалтып, айтылған нұсқауды орындауға көшеді. Оған шындықты айтып тұрған адамның өзі кедергі болып көрінуі мүмкін.
Міне, алаяқтықтың ең қауіпті тұсы осы. Қаскөй жәбірленушіні өзіне сендіріп қана қоймай, оны құтқаруға тырысқан адамның сөзіне күмәндандыруға да күш салады.
Бірі қаржылай көмекке үміттенеді, екіншісі баласының амандығына алаңдайды, үшіншісі тезірек пайдаға кенелгісі келеді. Алаяқтар осы сезімдердің әрқайсысын өз мақсатына пайдаланады. Ал адам сол сәтте ақшасының қайда кетіп жатқанын емес, алаяқ уәде еткен нәтижені ойлайды.
Тегін ақшаға кім сенбейді?
Бес миллион теңге туралы хабарландыруға сенген ауыл тұрғынын бірден ақымаққа шығару оңай. Бірақ оның неліктен мұндай ұсынысқа қызыққанын түсіну үшін ауылдағы тіршілікке көз салу керек.
Мал сатып алу, жем-шөп дайындау, қораны жөндеу, шаруаны кеңейту — мұның бәрі қаражатты қажет етеді. Кәсібін дамытқысы келген адамға қаржылай қолдау туралы хабарландыру үміт сыйлауы заңды.
Алаяқтар осы үмітті пайдаланады. Олар адамның арманын дәл табады да, сол арманға апаратын жолды жалған етіп көрсетеді.
Бірақ бір нәрсені ажыратып алуымыз керек: адал көмек іздеу мен оңай олжаға қызығу — екі бөлек нәрсе. Кәсібіне қаражат тапқысы келген адамды да, баласына алаңдаған ата-ананы да кінәлауға асықпау керек. Дегенмен қандай жағдай болса да, күмәнді ұсынысты тексермей, несие алып, ақшаны бейтаныс адамның шотына аудару үлкен тәуекел екенін түсіну қажет.
Ешкім ақша бермей тұрып, сізге несие рәсімдетіп, оны белгісіз адамның шотына аударуды талап етсе, мұның өзі-ақ тоқтауға жеткілікті себеп. Қандай тартымды уәде айтылса да, ақшаның қайда кетіп жатқанын, кімнің шотына түсетінін және ұсыныстың ресми негізі бар-жоғын тексермей шешім қабылдауға болмайды.
Мұндайда бес минуттық күмән миллиондаған теңгені сақтап қалуы мүмкін.
«Сақ болыңыз» деу жеткіліксіз
Қоғам ретінде біз бұдан да үлкен қорытынды жасауымыз керек. Қаржы сауаттылығы туралы әңгіме алаяқтықтан кейінгі ескертумен шектелмеуі тиіс. Мектептен бастап, ауылдағы кездесулерге, әлеуметтік желідегі ақпараттық жұмыстарға дейін адамдарға жалған ұсыныстың белгілерін нақты мысалдармен түсіндіру қажет.
Банктер күмәнді операциялар кезінде клиенттерді ескерту тетіктерін жетілдіруі керек. Құзырлы органдар алаяқтарды анықтап, қылмыстық схемаларды тоқтатумен қатар, мұндай қылмыстардың алдын алуға күш салуы қажет. Ал мемлекеттік бағдарламалар мен қаржылай көмектің ресми шарттары жұртқа түсінікті әрі қолжетімді болуы тиіс.
Өйткені «мемлекет ақша береді екен» деген сөзге сенетін адам кейде сол көмектің рас-өтірігін қайдан тексеруді де білмеуі мүмкін. Алаяқтар үшін дәл осы ақпараттық олқылық дайын мүмкіндікке айналады.
Әр адам өзіне де сұрақ қоюы керек: мені осы ұсынысқа не сендірді? Оның шынайылығын тексердім бе? Мен пайда көретін болсам, екінші тарап неге менің пайдамды ойлап отыр? Егер бұл шынымен қайтарымсыз көмек болса, неге алдымен несие рәсімдеуім керек?
Осы сұрақтарға жауап іздеу — қаржылық қауіпсіздіктің алғашқы қадамы.
Қорғалжындағы оқиғаға қайта оралайық. Бес миллион теңге туралы уәде екі миллион теңгеден астам шығынға айналды. Бір қарағанда, бұл — бір адамның басынан өткен оқиға. Шын мәнінде, мұнда қоғамға ортақ сабақ жатыр.
Тарихта да адамдар мол пайдаға қызығып, барынан айырылған. Бүгін де солай. Ертең де болуы мүмкін. Бірақ тарихты білудің мәні — өткен оқиғаны қызық үшін еске алу емес, сол қателікті қайталамауға үйрену.
Алаяқтың ең үлкен жеңісі — адамның ақшасын алғаны ғана емес, оның күмәндану қабілетін уақытша өшіріп тастағаны.
Сондықтан келесі жолы «қайтарымсыз бес миллион», «кепілді табыс», «тегін көмек» деген хабарландыруға тап болғанда, бірден қуанып кетпей, алдымен тексерейік. Телефондағы бейтаныс дауыс ақша аударуды талап етсе, асықпайық. Ал айналамыздағы адамдар қауіп барын ескертсе, олардың сөзін де тыңдай білейік.
Оңай олжаға қызыққан адамды алаяқ алдауы мүмкін. Бірақ әрбір осындай оқиғадан кейін де сабақ алмасақ, мәселені тек біреудің аңғалдығынан көре берсек, ертеңгі құрбанның кім боларын болжау қиын.
Өйткені адал еңбекпен табылған ақшаның қадірін оны жоғалтқаннан кейін емес, қолымызда тұрған кезде білген жөн.
