Зеренді ауданындағы ауыл мектептерінде әртүрлі сыныптарды біріктіріп оқыту мәселесі ата-аналар мен педагогтердің алаңдаушылығын туғызды. Қонысбай, Исаковка, Қанай би және Молодежное ауылдарындағы жағдайға қатысты әлеуметтік желілерде ата-аналардың сауалдары жарияланып, Молодежное ауылының мұғалімдері облыстық білім басқармасы мен аудандық білім бөліміне ұжымдық үндеу жолдаған.
Мәселенің бір ерекшелігі бар: білім бөлімі өз жауабында мұндай сынып-комплектілерді құрудың нормативтік негізі бар екенін нақты көрсетеді. Сондықтан әңгімені бірден «заңсыз біріктіру» деп бағалау дұрыс емес.
Бірақ осы жерден мәселе аяқталмайды.
Керісінше, негізгі сұрақ дәл осыдан кейін басталады: заң рұқсат берген жағдайда, сол шешім нақты мектепте баланың білім алу құқығы мен оқу сапасына қаншалықты сай жүзеге асып жатыр?
Нормативтік мүмкіндік пен нақты жағдай
Зеренді аудандық білім бөлімінің түсіндіруінше, Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 31 тамыздағы №385 бұйрығымен бекітілген Үлгілік қағидалардың 97-тармағына сәйкес шағын жинақты мектептерде әртүрлі жастағы оқушыларды біріктірілген сыныптарда оқытуға жол беріледі.
Қанай би ауылындағы мектепте 2-сыныпта 4, 3-сыныпта 7 оқушы болғандықтан, 11 баладан тұратын 2–3 сынып-комплектісі құрылған.
Молодежное ауылындағы жағдай бойынша да білім бөлімі осындай негізге сүйенеді. Қазақ тілінде оқитын 5-сыныпта 4, 7-сыныпта 6 оқушы, ал орыс тілінде оқитын 5 және 7-сыныптарда 6 оқушыдан бар. Осыған байланысты 10 және 12 оқушыдан тұратын 5–7 сынып біріктірілген сынып-комплектілері қалыптастырылған.
Ресми жауапта маңызды бір жайт атап көрсетілген: сыныптарды біріктіру оқу бағдарламасының қысқаруын білдірмейді. Әр сыныптың оқу бағдарламасы мен жұмыс оқу жоспары сақталуы тиіс.
Демек, құқықтық тұрғыдан мәселе – сыныптарды біріктіруге мүлде болмайтынында емес.
Ал енді екінші мәселе туындайды.
«Рұқсат етілген» мен «тиімді» – бір ұғым емес
Кез келген нормативтік мүмкіндік нақты жағдайда автоматты түрде ең тиімді шешім дегенді білдірмейді.
Мысалы, 5 және 7-сынып оқушылары бір сынып-комплектісінде отырған жағдайда мұғалім екі түрлі оқу бағдарламасымен қатар жұмыс істейді. Жас ерекшелігі, оқу мақсаты, пәнді меңгеру деңгейі әртүрлі балаларға бір мезгілде сабақ ұйымдастыру қажет.
Бұл жерде мұғалімнің кәсіби шеберлігі ғана емес, сабақтың құрылымы, оқу-әдістемелік қамтамасыз ету, уақытты бөлу, білімді бағалау және оқушының жеке қажеттілігін ескеру мәселелері алдыңғы орынға шығады.
Ал Молодежное ауылының мұғалімдері бұған қоса ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылардың мәселесін көтеріп отыр.
Бұл – елеусіз қалдыруға болмайтын сұрақ.
Өйткені ерекше білім беру қажеттілігі бар балаға заңда көзделген білім алу жағдайы жасалуы тиіс. Сондықтан мұндай оқушылар біріктірілген сыныпта білім алған жағдайда, олардың қажетті қолдауы нақты қалай ұйымдастырылатыны түсінікті болуы керек.
Мәселе «біріктіруге бола ма?» деген сұрақтан «біріктірілген жағдайда барлық баланың білім алу қажеттілігі қалай қамтамасыз етіледі?» деген сұраққа ауысады.
Оқу сағаты қысқарды ма?
Мұғалімдердің ұжымдық үндеуіндегі тағы бір маңызды мәселе – оқу сағаттары.
Бұл жерде де эмоциялық тұжырымнан гөрі нақты есеп қажет.
Егер білім бөлімі «оқу бағдарламасының мазмұны қысқармайды» деп отырса, онда ата-аналар мен педагогтерге біріктірілген сыныптарда әр пән бойынша оқу жүктемесінің қалай сақталатынын түсіндіру қиын емес.
Қай сыныпқа қанша сағат бөлінді?
Қандай пәндер біріктірілген форматта өтеді?
Әр сыныптың оқу мақсаты қалай орындалады?
Мұғалім бір уақытта екі сыныппен жұмыс істегенде оқу уақыты қалай бөлінеді?
Ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыға қандай қолдау көрсетіледі?
Бұл сұрақтардың жауабы құжатта ғана емес, ата-анаға түсінікті тілде де болғаны жөн.
Себебі «бағдарлама қысқарған жоқ» деген жалпы түсініктеме мен ата-ананың баласының күнделікті сабағына қатысты нақты сұрағының арасында айырмашылық бар.
Ата-ананың күдігіне жауап керек
Қонысбай мен Исаковка ауылдарындағы ата-аналардың жазбаларында да сыныптарды біріктірудің себебіне қатысты сауалдар бар.
Мәселен, Исаковкадағы ата-ана 5 және 6-сыныптардағы оқушылар саны жеке сынып ашуға жеткілікті болуы мүмкін екенін айтып, шешімнің негізін сұрайды.
Бұл пікірдің дұрыстығын сырттан тұрып кесіп айтуға болмайды. Мұндай жағдайда мектептің нақты штаттық, ұйымдастырушылық және нормативтік жағдайын қарау қажет.
Бірақ ата-ананың сұрақ қоюының өзі назар аударуға тұрарлық.
Өйткені білім беру саласындағы кез келген басқарушылық шешім қоғамға түсінікті болуы маңызды. Әсіресе сөз бала туралы болғанда.
Ата-анаға «бұл заңға сәйкес» деген жауаппен ғана шектелу жеткіліксіз болуы мүмкін. Заңның нақты қандай нормасы қолданылғаны, қандай есеп негіз болғаны, баланың оқуына әсері қалай бағаланғаны түсіндірілгені жөн.
Бұл – білім бөліміне тағылған айып емес. Бұл – мемлекеттік басқарудағы ашықтық пен есептіліктің табиғи талабы.
Шағын мектепті сақтау мен білім сапасы қатар жүруі керек
Ауыл мектебінің жағдайын да түсінуге болады.
Оқушы саны аз ауылда әр сыныпты жеке ұстау ұйымдастырушылық жағынан күрделі болуы мүмкін. Ал мектептің сақталуы – сол ауылдың әлеуметтік өмірі үшін де маңызды.
Сондықтан біріктірілген сыныптар белгілі бір жағдайда шағын мектептің жұмысын жалғастыруға мүмкіндік беретін тетік болуы ықтимал.
Бірақ бұл жерде «мектепті сақтау» мен «білім сапасын сақтау» бір-біріне қарсы қойылмауы тиіс.
Мектептің бар болуы – маңызды.
Бірақ мектептің есігі ашық тұрғанымен, баланың білім алу мүмкіндігі шектелсе, мәселе толық шешілді деу қиын.
Сондықтан мұндай сыныптардың тиімділігі тұрақты түрде бағаланып отырғаны жөн.
Заңның талабы ғана емес, баланың нәтижесі
Бұл жерде білім саласындағы жауапты органдар үшін де, ата-аналар мен педагогтер үшін де ортақ өлшем болуы керек.
Ол – баланың нәтижесі.
Оқушы оқу бағдарламасын меңгеріп жатыр ма?
Пәндік білім көрсеткіші қандай?
Мұғалімнің нақты жүктемесі қандай?
Біріктірілген сабақта әр сыныпқа бөлінетін уақыт жеткілікті ме?
Ерекше білім беру қажеттіліктері бар бала тиісті қолдауды алып отыр ма?
Жыл соңындағы оқу нәтижесі қандай?
Осындай нақты көрсеткіштерге сүйенгенде ғана біріктірілген сыныптың қаншалықты тиімді екенін әділ бағалауға болады.
Сондықтан бүгінгі талқылаудың өзегін «кім дұрыс, кім бұрыс?» деген тартысқа айналдырудың қажеті жоқ.
Білім бөлімі қолданыстағы нормативтік талаптарға сүйеніп отыр.
Мұғалімдер оқу үдерісінің практикалық жағына қатысты мәселе көтеріп отыр.
Ата-аналар баласының білім сапасына алаңдайды.
Үш тараптың да уәжі бар.
Ендігі жерде маңыздысы – осы уәждердің қайсысын жоққа шығару емес, олардың әрқайсысын нақты дерекпен тексеру.
Заң мүмкіндік береді екен деп, педагогикалық мәселе өздігінен шешілмейді. Ал педагогикалық қиындық бар екен деген уәжбен нормативтік талапты елемеуге де болмайды.
Сондықтан Зеренді ауданындағы жағдайға баға берудің ең дұрыс жолы – эмоция емес, нақты дерек, ашық түсіндіру және оқу нәтижесі.
Өйткені біріктірілген сыныптың тағдырын кабинеттегі құжат емес, ең алдымен сол сыныпта отырған баланың алған білімі көрсетуі тиіс.
