Жылдам табысқа деген құмарлық кейде адамның жылдар бойы жинаған білімін, арманын және болашағын бір сәтте жоққа шығарады. Ақмола облысында студенттермен өткен телемостта сотталғандардың өз аузынан айтылған оқиғалар осыны тағы бір мәрте көрсетті. Бұл – заң алдындағы жауапкершілік туралы ғана емес, адамның өз таңдауына қаншалықты жауапты екені жөніндегі ойланатын әңгіме.
Адамды кейде үлкен қателікке итермелейтін нәрсе – жоқшылықтың өзі емес, өзгелерден кем қалмауға деген асығыстық. Біреудің қымбат көлігіне, қымбат киіміне, жұрт қызыға қарайтын өміріне қарап, соған тезірек қол жеткізгісі келеді. Бірақ сол байлықтың қайдан келгеніне, оның артында қандай еңбек тұрғанына үңіле бермейді.
Сөйтіп, «тез ақша табудың» жолын іздейді. Ал сол жолдың қайда апаратынын ойлауға келгенде асықпайды.
Ақмола облысындағы Атбасар аграрлық-индустриялық колледжінің студенттерімен өткен телемост осындай ойға жетелейді. № 1 мекеме қызметкерлері мен Атбасар аудандық полиция бөлімінің өкілдері ұйымдастырған кездесуде төрт сотталған азамат өз тағдырын баяндаған. Олардың бірі алаяқтыққа, екіншілері есірткі айналымына және өзге де қылмыстарға байланысты сотталған.
Олардың әңгімелерін жай ғана құқық бұзушылықтың кезекті мысалы деп қабылдау қиын. Өйткені мұнда біреудің өміріндегі кездейсоқ сәтсіздік емес, саналы түрде жасалған таңдау мен сол таңдаудың ауыр салдары туралы сөз болып отыр.
Ақ халаттың орнына – темір тор
Кездесудегі ең ауыр оқиғалардың бірі болашақ кардиохирургтің тағдырына қатысты.
Ресейде білім алып, жүрек хирургиясы саласында маман болуға дайындалған жас Қазақстанға жылдам табыс табу үмітімен келген. Алайда химия саласындағы білімін игілікке емес, мефедрон дайындауға байланысты заңсыз әрекеттерге пайдаланған. Қажетті компоненттерге тапсырыс беруге де қатысқан. Ақыры сот оны 10 жылға бас бостандығынан айырған.
Осы оқиғаның өзінде үлкен қайшылық жатыр. Бір жағында – адам өмірін сақтап қалуды мақсат еткен мамандық, ұзақ жылғы оқу, кәсіби қалыптасу. Екінші жағында – тез ақша табуға деген ұмтылыс пен заңсыз әрекеттің салдары.
Кардиохирург болу – бір күннің шаруасы емес. Оның артында жылдар бойғы білім, қажырлы еңбек, емтихандар, тәжірибе және үлкен жауапкершілік тұрады. Ал сол жолдан бас тарту үшін кейде бір ғана қате шешім жеткілікті.
Он жыл дегеніміз – күнтізбедегі жай ғана мерзім емес. Бұл – адамның жастық шағы, кәсіби мүмкіндіктері, отбасымен бірге өткізетін уақыты. Оның үстіне, сотталған адамның бостандыққа шыққаннан кейінгі өмірі де бұрынғы қалпына бірден орала қоймайды.
Бір сәттік пайда үшін осыншама жылды тәуекелге тігуге бола ма?
Бұл сұраққа жауап беру үшін заңгер болудың қажеті жоқ. Бірақ оған жауап бермей тұрып, жеңіл табыстың соңынан еру қауіпті.
Қымбат көлік – табыстың өлшемі емес
Тағы бір сотталған азамат 2000 жылы туған. Ол есірткі таратумен айналысып, кейін өзі де есірткіге тәуелді болғанын айтқан. Оның түсіндіруінше, айналасындағы қымбат көлік мінген, қаржылық қиындық көрмейтін таныстарына қарап, дәл солардай табыс тапқысы келген.
Бұл – бүгінгі қоғам үшін де ойланатын мәселе.
Әлеуметтік желілерде табысты өмірдің сыртқы көрінісі көп көрсетіледі. Қымбат көлік, сәнді үй, демалыс орындары, көз тартатын сатып алулар. Бірақ олардың артындағы еңбек, несие, қарыз, тәуекел немесе басқа да шындықтар көбіне көрінбейді. Көрерменге дайын нәтиже ғана ұсынылады.
Содан кейін біреудің шынайы өмірі мен өзгенің әдемі көрсетілген бейнесі салыстырылады. Бірі жылдар бойы еңбек етіп, білім алып, мамандық меңгеріп жүрсе, екіншісі сол нәтижеге қысқа жолмен жеткісі келеді.
Алайда қымбат көлік адамның табысының заңды екенін де, өмірінің бақытты екенін де дәлелдемейді. Ал ақшаның қайдан келгені оның қандай бағамен табылғанын көрсетеді.
Есірткі тарату арқылы ақша табу – кәсіп емес. Бұл – өзгенің денсаулығы мен тағдырына зиян келтіретін, адамның өз өмірін де құрдымға жіберуі мүмкін заңсыз әрекет. Кездесуге қатысқан азаматтың әңгімесі осыны аңғартады: бастапқыда ақша табудың жолы болып көрінген іс кейін өзіне де қауіп төндірген.
Сот оны да 10 жылға бас бостандығынан айырған.
«Жеңіл ақша» кімге тиімді?
«Жеңіл ақша» деген ұғымның өзі күмән тудыруы керек. Өйткені ешқандай жауапкершіліксіз, қысқа уақытта мол табыс табуды уәде ететін ұсыныстардың артында көбіне біреудің мүддесі тұрады.
«Банктік картаңды уақытша пайдалануға бер», «шотыңа ақша түседі, оны басқа адамға аударып жібер», «ештеңе істемейсің, тек ақша өткізесің», «бірнеше операция үшін сыйақы аласың» деген ұсыныстар алғашында зиянсыз көрінуі мүмкін.
Бірақ өз банк картасын немесе шотын бөтен адамдардың пайдалануына берген азамат алаяқтық схемасына араласып кетуі ықтимал. Қылмыстық жолмен алынған ақшаны өткізуге қатысу да құқықтық салдарға әкелуі мүмкін. Ал есірткі таратуға қатысты ұсыныстардың соңы одан да ауыр жазаға ұласуы ықтимал.
Мұндай әрекеттерге көбіне «мен тек делдалмын», «ақшаның қайдан келгенін білмедім», «бір рет қана көмектестім» деген сылтаулар айтылады. Алайда адамның өз әрекетіне берген түсіндірмесі заң алдындағы жауапкершілікті автоматты түрде жоймайды. Әр істің мән-жайы заң талаптарына сәйкес бағаланады.
Сондықтан күмәнді ұсынысқа тап болғанда, ең алдымен оның қаншалықты тиімді екенін емес, қаншалықты заңды екенін сұрау қажет.
Өйткені біреудің қылмыстық схемасындағы уақытша орындаушыға айналған адам сол схеманың пайдасын аз ғана көруі мүмкін. Ал оның зардабын жылдар бойы тартуы ықтимал.
Қылмыстың зардабы сотталған адаммен шектелмейді
Телемост кезінде сотталғандар жақындарының басынан өтіп жатқан қиындықтар туралы да айтқан. Олардың сөзінше, отбасылары болған жағдайды ауыр қабылдап, қайта оралатын күндерін күтеді.
Бұл – қылмыстың көп жағдайда назардан тыс қалатын жағы.
Адам заң бұзғанда, көбіне өз пайдасын ғана ойлайды. Қанша ақша табатынын есептейді, бірақ сол әрекеттен кейін ата-анасының қандай күйге түсетінін, балаларының қандай жағдайда қалатынын, отбасының абыройы мен тұрмысына қалай әсер ететінін есептемейді.
Бір адамның қателігі жақындарының өміріне де салмақ түсіреді. Ата-ана баласының тағдырына алаңдайды. Жұбайы мен балалары оның жоқтығын сезінеді. Отбасы мүшелері қоғамның көзқарасына да төтеп беруге мәжбүр болуы мүмкін.
Демек, қылмыс – жеке адамның ғана мәселесі емес. Оның салдары отбасына, қоғамға және болашаққа таралады.
Жастарға қорқыныш қана емес, мүмкіндік те керек
Мұндай кездесулердің маңызы зор. Бірақ жастарға қылмыстың салдарын көрсетумен ғана шектелуге болмайды. Оларға заңды жолмен табыс табудың, мамандық меңгерудің және өз еңбегінің нәтижесіне жетудің мүмкіндіктерін де көрсету қажет.
Өйткені жылдам байығысы келетін әр жас міндетті түрде қылмысқа бейім деген сөз емес. Кейде оның асығыстығы – қоғамдағы әлеуметтік қысымның, табысты өмір туралы қалыптасқан түсініктің немесе қаржылық сауаттың жеткіліксіздігінің салдары болуы мүмкін.
Бұл қылмысты ақтамайды. Бірақ оның алдын алу үшін мәселенің себептерін де түсіну қажет.
Жас адамға «заң бұзба» деп айту жеткіліксіз. Оған заңды табыстың жолын үйрету, қаржылық алаяқтықтың белгілерін түсіндіру, күмәнді ұсыныстарды ажыратуға көмектесу, өз еңбегімен жетістікке жетудің нақты үлгілерін көрсету маңызды.
Ата-ана да, мектеп пен колледж де, қоғам да осы жауапкершілікті бөлісуі керек. Ал полиция мен қылмыстық-атқару жүйесінің осындай кездесулері заң алдындағы жауапкершілікті нақты өмірлік мысалдар арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді.
Атбасардағы телемост барысында полиция қызметкерлері студенттерге алаяқтық, дропперлік және есірткіге байланысты қылмыстар үшін Қазақстан заңнамасында көзделген жауапкершілік туралы түсіндірген. Әсіресе интернеттегі күмәнді ұсыныстарға, банк карталары мен шоттарын үшінші тұлғаларға беруге және заңсыз ақша операцияларына қатысу қаупіне назар аударылған.
Мұндай ескертулер жастар үшін құрғақ құқықтық ақпарат болып қалмауы керек. Олар күнделікті өмірде шешім қабылдауға көмектесетін нақты білімге айналғанда ғана нәтижелі болады.
Нағыз табыс – еркіндігіңді жоғалтпау
Болашақ кардиохирургтің оқиғасы – бір адамның тағдыры туралы ғана емес. Бұл – білім мен қабілеттің өзі адамды дұрыс жолға автоматты түрде бастамайтынын көрсететін мысал. Адамның мүмкіндігі қаншалықты мол болса да, оның алдында таңдау тұрады.
Бір жол ұзақ болуы мүмкін. Ол еңбек етуді, күте білуді, қателесіп қайта тұруды талап етеді. Екінші жол қысқа әрі оңай көрінуі мүмкін. Бірақ оның соңында не тұрғанын ешкім сыртқы жарнамасынан біле алмайды.
Он жылға сотталған екі жасқа қатысты оқиғалар осы айырмашылықты айқын көрсетеді. Бірі медицинадағы болашағынан айырылды. Екіншісі өзгелерге қарап тез байығысы келіп, ақыры бас бостандығынан айырылды. Екеуінің де тағдырында ортақ бір сабақ бар: жылдам табысқа деген ұмтылыс ұзақ мерзімді салдарды ойлаудан басым түскен.
Ақша керек. Жақсы өмір сүргің келуі де табиғи. Бірақ табысқа жетудің жолы адамның еркіндігінен, ар-ұятынан және болашағынан қымбат болмауы керек.
Өйткені нағыз жетістік – өзгелердің алдында бай көріну емес. Ол – өз еңбегіңмен табыс табу, жақындарыңның сенімін ақтау, мамандығыңды меңгеру және ертеңгі күніңе қорықпай қарау.
Оңай ақша тез табылуы мүмкін. Бірақ оның құны тым қымбатқа түсуі ықтимал. Кейде сол құнның өлшемі – жоғалған он жыл, үзілген арман және қайта қалпына келтіру қиын тағдыр.
