Кейде бір адамның қазасы бір ғана отбасының қайғысы болып қалмайды. Ол қоғамға өзіне ыңғайсыз, бірақ жауап беруі қажет сұрақтарды қояды.
Көкшетаудағы қалалық сот әкімшілігінің 27 жастағы басшысының қазасына қатысты жағдай да сондай.
Кешеден бері бұл туралы ақпарат әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдарында желдей тарады. Қайғылы оқиғаның себептері туралы түрлі болжам айтылды. Марқұмның туыстары оның жұмыс орнында моральдық және психологиялық қысым көрген болуы мүмкін екенін айтып, тәртіптік жаза мен қызметтік тұрғын үйге қатысты мәселелерді көтерді.
Ақмола облысының полициясы болған жағдай бойынша сотқа дейінгі тергеу жүргізіліп жатқанын хабарлады. Тергеу мүддесіне байланысты өзге мәлімет әзірге жарияланбайды.
Кейін кейбір республикалық БАҚ тараптардың ұстанымын нақтылауға тырысты. Сот әкімшілігінің Ақмола облысы бойынша департаменті қызметкерге қызметтік міндетіне байланысты қысым көрсетілмегенін мәлімдеді.
Ведомствоның айтуынша, 13 тамыздағы сөгіс еңбек тәртібін бұзғаны үшін берілген, ал тәртіптік жауапкершілікке тарту рәсімі уәкілетті орган тарапынан зерделеніп, заң бұзушылық анықталмаған. Қызметтік пәтерден шығару мәселесі де қойылмағаны айтылды.
Яғни қазір қоғам алдында бір оқиғаға қатысты екі түрлі ұстаным бар.
Бір жағында — марқұмның жақындары көтерген күдік.
Екінші жағында — ведомствоның ресми түсіндірмесі.
Ал шындықты олардың қайсысы айтып отырғанын қазір ешкім сырттай анықтай алмайды. Оны тек жан-жақты әрі объективті тергеу көрсетуі тиіс.
Бірақ мәселенің бір қыры мұнымен шектелмейді.
Суицид — қоғамның дерті
Суицидті тек бір адамның жеке мәселесі ретінде қарау жеткіліксіз. Адамды мұндай қадамға итермелейтін жағдайлардың бір ғана себебі болмайды. Отбасындағы ахуал, әлеуметтік орта, психологиялық жағдай, жұмыс орнындағы қарым-қатынас және өмірлік қиындықтар бір-бірімен қабаттасуы мүмкін.
Сондықтан әрбір осындай жағдайдан кейін бірден «өзі кінәлі» немесе «біреу кінәлі» деп кесіп айту — күрделі мәселені тым қарапайым түсіндіру.
Суицид — қоғамның дерті. Ал қоғамның дертіне қоғам болып қарау керек.
Әрбір осындай өлімнің артында бір отбасы, бір тағдыр, бір аяқталмаған өмір бар.
Осы тұрғыдан келгенде, Көкшетаудағы оқиғаның тергелуі тек нақты бір істің шеңберімен шектелмеуі тиіс. Егер адамның қызметтік ортасы оның психоэмоционалдық жағдайына әсер етті деген нұсқа көтерілсе, ол мұқият тексерілуі керек.
Егер ондай байланыс анықталмаса, оның да нақты себептері мен негіздері түсіндірілуі қажет.
Өйткені мемлекеттік мекемеде жұмыс істейтін адам да ең алдымен адам.
Қарапайым ауылдан сот жүйесіне дейін
Осыған дейін Esilnews.kz Жамбыл облысының Меркі ауданындағы 19 жастағы Мадинаның өліміне байланысты «Бір «Барнидің» ар жағында не бар?» деген тақырыппен мақала жариялаған еді.
Меркідегі жағдай — ауылдағы қарапайым адамдардың арасындағы қайғылы оқиға.
Ал Көкшетаудағы жағдайдың ерекшелігі — мұнда сот жүйесінде еңбек еткен жас қызметкердің өлімі туралы сөз болып отыр.
Бұл екі оқиғаның себептері мен мән-жайларын теңестірудің қажеті жоқ. Бірақ екеуін біріктіретін ортақ мәселе бар: адам өліміне алып келген жағдайлар жауапсыз қалмауы тиіс.
Ал Көкшетаудағы оқиғаның қоғамдық салмағының тағы бір себебі бар.
Сот — азамат әділдік іздеп баратын орын.
Құқық қорғау органдары — азамат өз құқығы қорғалады деп сенетін институттар.
Сондықтан дәл осы жүйеде қызмет еткен адамның өліміне байланысты қысым туралы күдік айтылғанда, қоғамның сұрақ қоюы заңды.
Бұл — билікті айыптау үшін қойылатын сұрақ емес.
Бұл — мемлекеттік институттарға деген сенімді сақтау үшін қойылатын сұрақ.
Талап пен қысымның арасы қайда?
Мемлекеттік қызметте тәртіп болуы керек. Қызметкерге талап қойылуы мүмкін. Еңбек тәртібін бұзған адамға заңда көзделген тәртіптік шара қолданылуы да қалыпты.
Бірақ кез келген талаптың да шегі бар.
Қызметтік тәртіп адамның қадір-қасиетін таптамауы керек. Басқару шешімі қысым көрсету құралына айналмауы тиіс. Ал қарапайым қызметтік мәселе адамның жеке басына әсер ететін деңгейге жетсе, оның салдарына ешкім немқұрайлы қарамауы қажет.
Бұл ретте дәл қазір «қысым болды» деп айтуға негіз жоқ. Ведомство оны жоққа шығарып отыр, ал тергеу барлық мән-жайды зерттеп жатыр.
Сондықтан журналистің де, қоғамның да міндеті — соттың орнына үкім шығару емес.
Бірақ сұрақ қоюға толық құқығы бар.
Өйткені мемлекеттік жүйедегі кез келген шешімнің заңдылығы ғана емес, оның адамға қалай әсер ететіні де маңызды.
Қоғамға қауесет емес, жауап керек
Қазір әлеуметтік желіде түрлі нұсқалар айтылып жатыр. Бірі қызметтік жағдайға назар аударады, енді бірі жеке өміріндегі мәселелер болуы мүмкін екенін болжайды.
Мұндайда ең қауіпті нәрсе — дәлелденбеген нұсқаны шындық ретінде қабылдау.
Сондықтан бұл істің әрбір деталі кәсіби түрде тексерілуі керек. Қызметтік қарым-қатынас та, тәртіптік жаза да, қызметтік баспана мәселесі де, адамның жеке өміріне қатысты мән-жайлар да — барлығы тергеу аясында бағалануы қажет.
Түпкілікті қорытындыны тек тергеу бере алады.
Бірақ тергеу аяқталғаннан кейін қоғамға түсінікті жауап болуы да маңызды.
Егер қызметтік қысымның қатысы болмағаны анықталса — оны нақты фактілермен түсіндіру керек.
Егер қандай да бір заң бұзушылық немесе қызметтік өкілеттікті дұрыс пайдаланбау анықталса — оған заң аясында баға берілуі тиіс.
Ал егер адамның өміріне әсер еткен басқа себептер анықталса, қоғам тағы бір нәрсені түсінуі керек: суицидтің алдын алу тек полицияның немесе дәрігердің міндеті емес. Ол — отбасының, жұмыс ұжымының, қоғамның және мемлекеттік институттардың ортақ жауапкершілігі.
Бұл жерде ең маңыздысы — қайғылы жағдайды саяси немесе ведомстволық тартысқа айналдырмау. Бірақ сонымен бірге ыңғайсыз сұрақтардан қашпау.
Өйткені қоғамның сенімі дәл осындай күрделі сәттерде сыналады.
Марқұмның артында әйелі мен екі кішкентай баласы қалды.
Олар үшін бұл — әлеуметтік желідегі талқылау да, ведомствоның түсініктемесі де емес. Бұл — жақын адамынан айырылған отбасының орны толмас қасіреті.
Сондықтан бұл істің ең маңызды нәтижесі біреуді кінәлі ету емес.
Ең маңыздысы — не болғанын толық анықтау.
Бұл сұраққа әлеуметтік желі де, қауесет те, болжам да жауап бере алмайды.
Оны тек фактілер мен әділ тергеу көрсетуі тиіс.
Өйткені әділдік туралы өзгеге талап қоятын жүйе үшін ең маңызды сынақ — қиын сұрақ туғанда, сол сұраққа өзіне де әділ жауап бере алуы.
