Көкшетау қаласының соңғы жылдардағы ең көп талқыланған нысандарының бірі – Қопа көлі жағалауы еді. Көпшілік үшін ол ұзақ уақыт бойы уәде мен күмәннің, жоспар мен сенімсіздіктің арасында қалған кеңістік болып келді. Бірақ «Жаңа жағалау-2» аумағында өткен алғашқы іс-шаралар бұл кеңістіктің тағдырында жаңа парақ ашылғанын көрсетті. Енді ол тек жоба емес, қала өмірінің нақты бөлігіне айнала бастағандай.
Шынында да, «Көз қорқақ, қол батыр» деген халық даналығы мұндайда орынды айтылады. Сәуірде басталып, бірер ай ішінде аяқталған ауқымды абаттандыру жұмыстары Көкшетауда инфрақұрылымдық жобаларды жылдам әрі нақты іске асыруға болатынын көрсетті. Бірақ мәселе тек мерзімде емес. Мәселе – сапа, жүйе және қала философиясында.
Жылдам нәтиже – жаңа сенімнің бастауы ма?
Қан орталығынан Ескі әуежай-ға дейінгі шамамен екі шақырымдық жағалау аймағының жаңаруы алғаш қарағанда жай ғана көркейту жұмысы сияқты көрінеді. Алайда тереңірек қарасақ, бұл – қалалық кеңістікті қайта ойластыру әрекеті.
Жарықтандыру, бейнебақылау, инженерлік желілер, спорт және демалыс аймақтары – мұның бәрі бір ғана эстетикалық мақсат емес, қалалық қауіпсіздік пен әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған қадам. Бұл тұрғыдан алғанда, жоба урбанистика талаптарына жақындаған шешім ретінде бағалануы тиіс.
Әсіресе, инклюзивті ортаға басымдық берілуі – маңызды белгі. Қоғамның барлық санаты үшін қолжетімді орта қалыптастыру бүгінгі күнде сән емес, стандарт. Бұл жерде атқарушы биліктің әлеуметтік сезімталдық танытқаны байқалады.
Осы тұста өңір басшысының ұстанымы да назар аудартады. Ақмола облысының әкімі Марат Ахметжанов Көкшетауға тек әкімшілік орталық емес, өзіндік болмысы бар қала ретінде қарау қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Бұл – жай ұран емес, қаланың даму моделін өзгертуге бағытталған саяси-әкімшілік көзқарас.
Осы тұрғыдан алғанда, жобаның жүзеге асуы әкімдікке тек «жасады» деген баға емес, «қалаға басқаша қарай бастады» деген бағалауға көбірек жақын.
Тез салынған жоба – ұзақ сапардың бастамасы
Дегенмен, кез келген жылдам нәтиже бір сұрақты бірге алып келеді: бұл тұрақты ма?
Қалалық инфрақұрылымда басты қауіп – «жылдам салу» мен «ұзақ қызмет ету» арасындағы теңгерімнің бұзылуы. Қопа жағалауы осы сынақтан енді өтеді. Егер күтім, басқару және пайдалану мәдениеті қалыптаспаса, кез келген әдемі жоба уақыт өте келе қайтадан әлсіреуі мүмкін.
Яғни, мәселе тек нысанды салуда емес, оны ұстап тұратын жүйені құруда.
Өйткені қала инфрақұрылымы бір рет салынатын дүние емес, ол – күнделікті тәртіп пен жүйелі бақылауды талап ететін тірі организм.
Қала ішіндегі ашық жаралар
Қаланың жаңа жағалауы жарқырап тұрған тұста, Көкшетаудың басқа бөліктеріндегі түйткілдер соғұрлым айқын сезіледі. Бұл – қалалық дамудың заңды парадоксы: бір жердегі прогресс екінші жердегі мәселелерді айқынырақ көрсетеді.
Әсіресе Центральный шағын ауданы, Абылайхан даңғылы мен оған түйісетін көшелер маңындағы жағдай тұрғындар тарапынан жиі сынға ұшырайды. Қоқыс, күтімсіз аумақ, жол сапасының төмендігі – мұның бәрі қаланың жалпы келбетіне көлеңке түсіреді.
Бұл жерде мәселе тек коммуналдық тазалықта немесе жөндеуде емес, жүйелі қайта жоспарлау қажеттігі айқын сезіледі.
Урбанистикалық шешім керек: көше ме, әлде жаңа орта ма?
Осы орайда қала орталығын қиып өтетін көлік желілерін реттеу мәселесі алдыңғы қатарға шығады. Атап айтқанда, Ғабдуллин көшесін Сырымбет бағытына дейін жалғау идеясы тек жол салу емес, көлік логистикасын қайта құруға бағытталған стратегиялық шешім болар еді.
Бірақ бұл жерде ең маңыздысы – жолдың өзі емес, оның айналасында қалыптасатын орта. Қазіргі урбанистикада көше тек көлік артериясы емес, қоғамдық кеңістік. Сондықтан ұсынылып отырған Центральный шағын ауданы арқылы өтетін жаңа желі тек асфальт емес, жаяу жүргінші аймағы, шағын аллея, қоғамдық кеңістік ретінде қарастырылуы тиіс.
Бұл – қалаға жаңа тыныс беретін мүмкіндік.
Заң, меншік және қоғамдық мүдде
Әрине, мұндай жобалар әрдайым күрделі құқықтық және мүліктік мәселелермен қатар жүреді. Жер телімдері, жеке меншік нысандар, шаруашылық объектілері – бәрі келіссөз бен құқықтық реттеуді талап етеді.
Қазақстан Республикасының заңнамасы мемлекеттік қажеттілік үшін жерді алып қою тетігін қарастыратыны белгілі. Бұл – өркениетті елдерде қалыпты тәжірибе. Бірақ маңыздысы – оның әділ, ашық және өтемақыға негізделген түрде жүзеге асуы.
Осы тұрғыдан алғанда, кейбір инфрақұрылымдық аумақтардағы, соның ішінде белгілі шаруашылық нысандар орналасқан жерлердегі мәселе ұзаққа созылса, ол қаланың дамуын тежейтін факторға айналуы мүмкін. Мұнда жеке мүдде мен қоғамдық мүдде арасындағы тепе-теңдік шешуші рөл атқарады.
Мақтау мен сынның тоғысқан жері
Қорытындысында бір нәрсе анық: Қопа жағалауының жаңаруы – Көкшетау үшін маңызды символдық қадам. Ол биліктің әрекетке қабілетті екенін, жобаны жүзеге асыру мүмкін екенін көрсетті.
Бірақ дәл осы жетістік жаңа талапты да тудырады. Егер қала бір нысанды қысқа мерзімде жаңарта алса, онда неге бүкіл орталық инфрақұрылымды жүйелі түрде жаңарту мүмкін емес?
Міне, нағыз сын да, үміт те осы арада тоғысады.
Көкшетау енді жеке жобалар қаласы емес, жүйелі даму қаласы болуға тиіс. Ал жүйе дегеніміз – бір жағалаудың сәттілігі емес, бүкіл қаланың бірдей деңгейде дамуы.
Сондықтан бұл оқиға тек мақтау емес, ойлануға мәжбүрлейтін сигнал. Жаңарған Қопа жағалауы – аяқталған тарих емес, басталған жауапкершілік.
Көкшетау үшін ең маңыздысы да осы: жақсы бастаманы жалғастыра білу.
