Адам өмірінің ұзақтығы жылдармен өлшенгенімен, оның қадір-қасиеті артында қалдырған ізімен бағаланады. Кейде бір адамның ғұмыры тұтас бір дәуірдің шежіресіндей болып көрінеді. Өйткені оның балалық шағы белгілі бір тарихи кезеңмен, жастық шағы елдің еңсесін тіктеген жылдармен, ал кемеліне келген шағы туған жердің өркендеуіне арнаған еңбегімен сабақтасып жатады.
Сондай ғибратты ғұмыр иелерінің бірі – Тасқожа Сабыржанұлы Бектұров. Оның өмір жолына көз салған адам өткен ғасырдың талай белесін, ауыл тіршілігінің қарапайым да мағыналы қалпын, еңбекпен шыңдалған қазақы мінезді және туған жердің табиғатын қорғауға арналған азаматтық ұстанымды бір арнадан көргендей әсер алады.
Тасқожа Сабыржанұлы 1935 жылдың 1 қыркүйегінде Машам ауылында дүниеге келген. Бұл күн ауыл тіршілігінің қызу шағына тұспа-тұс келген екен. Ел қысқа қамданып, қыстауға көшіп жатқан сәтте Сабыржан Бектұрұлының нәрестенің өмірге келген қуанышы болыпты. Бір жағынан, қоңыр күздің қамы, екінші жағынан, жаңа туған сәбидің үні – жазық даладағы Қырөзек деген шоқыда екі түрлі құбылыс бір мезетте тоғысқан.
Нәресте жарық дүние есігін ашардан көп бұрын, әулеттің үлкені, сексен беске келген Бектұр ақсақал өмірінің соңғы сәттерін өткізген еді. Ел ішінде абыройлы, көргені мен түйгені мол, өмірдің талай белесінен өткен қарияның ғұмырының соңғы күндері болатын.
Сексен бес жыл – бір адамның ғұмыры үшін аз уақыт емес. Бұл – тұтас бір дәуірдің куәсі болып, талай ұрпақтың өсіп-өнуін көру, қуанышы мен қайғысын бірге өткеру деген сөз. Бектұр ақсақал да өзінің бұл дүниедегі сапарының аяқталып келе жатқанын сезгендей еді. Алайда өмірден өтер алдында ол әулетіне ерекше бір сөз қалдырды.
«Нәресте дүниеге келген соң, менің төсегімді бұзбай, сол төсекке салыңдар», – деген екен қария. Қарапайым ғана айтылған өсиеттің астарында қанша мағына жатқанын сол кезде ешкім дәл болжай алмаған шығар.
Бірақ қазақтың дүниетанымында үлкен адамның соңғы сөзі, ақтық тілегі қашанда қасиетті саналған. Әсіресе өмірден өтер алдындағы ақсақалдың айтқан сөзі – кейінгі ұрпаққа аманат. Адамның маңдайына жазылған ғұмырдың қандай жолмен өрілетінін ешкім алдын ала білмейді. Тек кейін, жылдар өте келе, өткен өмірге көз жүгірткенде ғана әрбір кезеңнің өз орны, әрбір бұралаң жолдың өз мәні бар екенін түсінесің.
Тасқожаның әкесі Сабыржан Бектұрұлы ауылда көп жыл бойы жылқышы болып еңбек еткен. Дала төсінде жылқы бағып, табиғаттың қатаң мінезімен етене араласқан, маңдай тердің қадірін жақсы білген еңбек адамы еді. Ал анасы Көкен Жәкенқызы, ел ішінде Шөкей атанған.
Қазақы тәрбиенің тамырын бойына сіңірген, инабаттылық пен ибалықты өмір салтына айналдырған ардақты ана еді. Қазақ отбасындағы ананың орны қашанда ерекше болған. Баланың бойына мейірім, үлкенге деген құрмет, кішіге деген ізет, елге деген сүйіспеншілік ең алдымен ананың тәрбиесі арқылы сіңеді.
Әкеден еңбекқорлық пен қайсарлықты үйренсе, анадан адамға деген құрмет пен сабырды бойына сіңірген. Сабыржан Бектұрұлы және Шөкей Жәкенқызы жеті баланы – Әмірғожа, Тасқожа, Майжан, Жантайқожа, Шыңғожа атты ұлдарды және Ұрқия мен Айман атты қыздарды тәрбиеліп өсірген.
Тасқожа Сабыржанұлының балалық шағы да жайлы кезеңге тап келген жоқ. 1936 жылы Машам ауылы жаңа жерге қоңыс теуіп, «Ұялы» колхозы болып құрылды. Ал көп ұзамай ел басына ауыр күндер туды.
Тасқожа Сабыржанұлының балалық шағы Ұлы Отан соғысының сұрапыл жылдарымен тұспа-тұс келді. Ол кезеңдегі ауыл баласының балалығы бүгінгі ұғыммен салыстыруға келмейді. Балалар ойыннан гөрі үлкендердің әңгімесіне құлақ түріп, ерте есейіп, тұрмыстың тауқыметін ерте сезінді.
Майданға кеткен азаматтардың орнын ауылда қалған қарттар, әйелдер мен балалар басып, елдегі бар ауыртпалықты көтерісуге тура келді. Тасқожа да бала кезінен бастап колхоз жұмысына араласып, үлкендермен бірге еңбек етті. Ол жылдары баланың қолына ойыншықтан бұрын еңбек құралы түсті, ал балалық шақтың қызығы ауылдың күнделікті тіршілігімен араласып жатты.
1954 жылы Тасқожа Сабыржанұлы жеті сыныптық мектепті көрші Исаковка ауылында тәмамдады. Сол жылы азаматтық өмірдің тағы бір үлкен белесі басталып, әскер қатарына шақырылды. Жас жігіттің әскери қызметі Сібір әскери округінде, Иркутск қаласында өтті. Үш жыл сегіз ай бойы Отан алдындағы борышын өтеп, әскери тәртіп пен жауапкершіліктің қатаң талабынан өтті. Сібірдің табиғаты мен әскери өмірдің ауыртпалығы жас жігіттің жігерін шыңдап, төзімділігін арттырды.
Әскерден оралған соң Тасқожа Сабыржанұлы еңбекке қайта араласты. 1959 жылдан бастап Викторовка ауылындағы «40 лет Октября» совхозында жүргізуші болып жұмыс істеді. Кейін «Веденовское» совхозында да жүргізушілік қызмет атқарды.
Ауыл өмірінде жүргізушінің еңбегі қашанда жауапты болатын. Совхоздың шаруасы техниканың жүрісіне, ал техниканың жүрісі оны жүргізетін адамның жауапкершілігіне байланысты еді. Ауыл мен ауданның арасын жалғап, түрлі шаруашылық жұмыстарын атқарып, елдің күнделікті тіршілігіне араласқан жылдар Тасқожаның өмірінде өзіндік із қалдырды. Ол қай жұмысты атқарса да, оған уақытша кәсіп ретінде қарамай, өзіне жүктелген міндетті жауапкершілікпен орындауға тырысты.
Адамның өмір жолында қызмет пен еңбек қанша маңызды болса, оның жүрегіне ең жақын, ғұмырына ең үлкен мағына беретін тағы бір қасиетті мекен бар. Ол – отбасы. Өйткені азаматтың ел алдындағы еңбегі оның қоғамдық болмысын көрсетсе, отбасы оның адамдық болмысын танытады. Тасқожа Сабыржанұлының да өміріндегі осындай айтулы кезеңдердің бірі – шаңырақ көтеріп, өз алдына отбасы құрып, ұрпақ тәрбиелеу жылдары болды.
1959 жылдан 1960 жылға қараған уақытта Тасқожа Сабыржанұлы Бурабай ауданына қарасты Қарағай ауылының тумасы Тиыштық Қазығожақызымен отау құрып, шаңырақ көтерді. Бұл – оның өміріндегі жаңа белестің бастауы еді. Екі жастың одағы уақыт өте келе бір әулеттің берекелі шаңырағына айналып, олардың отбасылық өмірі қуанышы мен жауапкершілігі қатар өрілген ұзақ жылдарға жалғасты.
Тиыштық Қазығожақызы да ауылдың қарапайым тіршілігінен шыққан, қазақы тәрбиені бойына сіңірген жан еді. Екі жастың өмір жолы осылайша бір арнаға тоғысып, олар отбасының берекесін бірге ұстап, балаларын тәрбиелеп, тіршіліктің талай тауқыметін қатар көтерді. Ер азаматтың сырттағы еңбегі елге көрінсе, әйелдің үйдегі еңбегі көбіне көзге түсе бермейді. Бірақ шаңырақтың беріктігі мен бала тәрбиесінің артында ананың маңдай тері, мейірімі мен сабыры жататыны белгілі. Тасқожаның ұзақ еңбек жолында да отбасының осындай қолдауының орны бөлек болғаны сөзсіз.
Арада бірнеше жыл өткен соң жас отбасының шаңырағына бала үні ене бастады. 1964 жылдың 18 наурызында тұңғыштары Нұрлан дүниеге келді. Бұл – Тасқожа мен Тиыштықтың ата-ана атанған, өмірлеріндегі ең қуанышты күндердің бірі еді. Ата-ана үшін тұңғыш перзенттің орны қашанда ерекше. Ол – шаңырақтың алғашқы қуанышы ғана емес, ерлі-зайыптының жаңа жауапкершілікке қадам басқанын білдіретін үлкен белес. Екі жылдан кейін, 1966 жылдың 12 тамызында отбасында Жұмабай дүниеге келді. Бірінен кейін бірі дүниеге келген қос ұл шаңырақтың ажарын кіргізіп, әке мен ананың өміріне жаңа мазмұн қосты. Балалардың күлкісі мен у-шуы үйдің берекесіне айналып, тіршіліктің күнделікті күйбеңі де өзгеше сипат алды.
1968 жылдың 18 қазанында отбасында Жадыра дүниеге келді. Қыз бала – қазақ шаңырағының ерекше қуанышы. «Қыздың жолы нәзік» деп қадірлеген халқымыз қыз баланың тәрбиесіне де айрықша мән берген. Жадыраның дүниеге келуімен Тасқожа мен Тиыштықтың шаңырағында ұлдардың ортасына қыздың нәзік үні қосылып, отбасының қуанышы еселене түсті.
Ал 1975 жылдың 25 желтоқсанында шаңырақтағы төртінші перзент – Ербол өмірге келді. Осылайша Тасқожа мен Тиыштықтың отбасы төрт баламен толықты. Нұрлан, Жұмабай, Жадыра және Ербол – ата-ананың өміріндегі ең үлкен байлыққа, ғұмыр бойы мақтанышына айналды.
Алайда Тасқожа Сабыржанұлы бойында үнемі ізденуге деген құштарлық болды. Ол білім алуды, жаңа мамандық меңгеруді өмірінің маңызды мақсатының бірі санады. Сондықтан 1969 жылы Бурабай орман шаруашылық техникумына оқуға түсіп, 1972 жылы оқуын аяқтады. Бұл шешім оның өмір жолындағы үлкен бетбұрыстың басталуына себеп болды. Өйткені осы кезден бастап оның тағдыры табиғатпен, орманмен және туған жердің жасыл байлығын қорғау ісімен тығыз байланыса бастады.
Қасқатаудың қарағайлы ормандары, қыраттары мен көлдері ғасырлар бойы осы даланың табиғи болмысын қалыптастырып келеді. Осындай өлкенің табиғатын қорғау ісіне араласу адамнан кәсіби біліммен бірге жүрекпен берілуді де талап етеді. Себебі орманшының еңбегі сырт көзге тыныш әрі байқала бермейтіндей көрінгенімен, оның жауапкершілігі аса жоғары. Орманды қорғау дегеніміз – бір ғана ағашты сақтап қалу емес, тұтас табиғи ортаны, жан-жануардың мекенін, ауаның тазалығын, судың табиғи тепе-теңдігін және келешек ұрпақтың еншісіндегі байлықты қорғау деген сөз.
1969 жылы Тасқожа Сабыржанұлы Үлкен Түкті орман шаруашылығының «Каменское» орманшылығында техник-орманшы болып табиғатты қорғау саласындағы еңбек жолын бастады. Осы кезден бастап оның өмірі орманмен біте қайнасты. Ол орманның әр маусымын, әр тынысын, әрбір күрделі кезеңін өз көзімен көрді.
Жаздың аптап ыстығында өрт қаупіне қарсы күресіп, қыстың қақаған аязында орманның тыныштығын күзетіп, көктем мен күздің өзіне тән жұмыстарына араласты. Орманшы үшін күнтізбедегі әр маусымның өз міндеті бар, ал табиғатты қорғау жұмысы белгілі бір жұмыс уақытымен ғана шектелмейді. Сондықтан бұл кәсіпті таңдаған адам табиғаттың өзімен бірге өмір сүруге дайын болуы керек.
1974 жылдан бастап Үлкен Түкті орман шаруашылығының «Преображенское» орманшылығында еңбек етті. Кейін 1979 жылғы 28 желтоқсаннан бастап Тасқожа Бектұров Солтүстік орманшылығын басқарды. Бұл оның еңбек жолындағы жауапкершілігі ең жоғары кезеңдердің бірі еді. Ол орман ішінде орналасқан кордонда тұрып, қызмет атқарды.
Қазіргі қала тұрмысымен салыстырғанда кордондағы өмірдің өзіндік қиындығы көп болатын. Айналаңды қалың орман қоршап, елді мекеннен алыс жерде табиғатпен бетпе-бет өмір сүресің. Қыстың қалың қары, күздің ұзақ жаңбыры, жаздың аптап ыстығы, көктемгі лайсаң – мұның бәрі орманшының күнделікті тіршілігінің бір бөлігі еді. Бірақ Тасқожа бұл өмір салтын ауыр міндет ретінде емес, өзіне таңдап алған мамандығының табиғи жалғасы ретінде қабылдады.
Кордондағы жылдар оның табиғатпен байланысын бұрынғыдан да тереңдете түсті. Ол орманның әр соқпағын, әрбір белесін, әрбір табиғи ерекшелігін жақсы білді. Қай жерде қандай ағаш өсетінін, қай тұста өрт қаупі жоғары екенін, қай жолмен қандай бағытқа шығуға болатынын тәжірибесі арқылы меңгерді. Орман ішінде ұзақ жыл еңбек еткен адамның табиғатты кітаптан оқып қана қоймай, оны жүрегімен сезінетіні бар.
Оның өмір жолына қарағанда бір ерекшелік анық байқалады: Тасқожа Бектұров қызметтің атағын емес, еңбектің мағынасын жоғары қойған азамат болды.
Жүргізуші кезінде де, орман шаруашылығында техник болғанда да, кейін орманшылықты басқарған жылдарында да өзіне тапсырылған жұмысты абыроймен атқаруға тырысты. Ол үшін адамның қадірі лауазымымен емес, елге жасаған қызметімен өлшенетін. Сондықтан оның өмірбаянындағы әрбір қызмет орны бір-бірімен сабақтасып, үлкен еңбек жолының біртұтас көрінісін береді.
2000 жылы Тасқожа Сабыржанұлы орман шаруашылығы саласында 30 жылдан астам еңбек етіп, құрметті демалысқа шықты. Үш онжылдықтан астам уақыт бір ғана саланың ыстығы мен суығына төзу – кез келген адамның маңдайына бұйыра бермейтін ғұмыр жолы. Осы уақыт ішінде елдің де, заманның да талай өзгерісі болды. Қоғам өзгерді, шаруашылық жүйесі өзгерді, техника жаңарды, адамдардың тұрмысы басқа арнаға түсті. Бірақ Тасқожаның табиғатқа деген адалдығы мен еңбекке деген көзқарасы өзгерген жоқ.
Оның көп жылғы еңбегі мемлекет тарапынан да ескеріліп, түрлі мадақтамалармен және медальдармен марапатталды. Әрине, марапат – адамның еңбегіне берілген құрметтің бір белгісі. Бірақ еңбек адамы үшін ең үлкен марапат – өзінің атқарған ісіне көңілі толуы, елдің алғысын алуы, артында жақсы аты қалуы. Осы тұрғыдан алғанда, Тасқожаның өмір жолы – марапаттан да биік құндылықтарға негізделген ғұмыр.
Адам баласы белгілі бір жасқа келгенде артқа бұрылып, жүріп өткен жолына көз салады. Сол кезде балалық шақтың бұлдыраған суреттері, әке мен ананың бейнесі, туған ауылдың топырағы, жастықтың жалынды жылдары, бірге еңбек еткен замандастар, өмірдің қуанышы мен қиындығы бірінен соң бірі еске түседі.
Адам өз ғұмырын саралай отырып, «Мен бұл өмірде не істедім, кімге пайдам тиді, артымда не қалды?» деген сауалдарға жауап іздейді. Мұндай ойдың жетегіне кез келген адам түсуі мүмкін, алайда сол толғаныстарын қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдыру екінің бірінің қолынан келе бермейді.
Сөйтіп, 2015 жылы Тасқожа Бектұров өзінің өмір жолы мен елге арнаған еңбегі туралы «Өткен өмір белестері» атты үш кітап жазды. Бұл кітаптарды жай ғана өмірбаяндық еңбек деп қабылдау аздық етеді.
Өйткені оның әр бетінде бір адамның ғана тағдыры емес, тұтас бір ұрпақтың өмірі, ауылдың кешегі тұрмысы, ел басынан өткерген тарихи кезеңдер, еңбекпен қалыптасқан адамдардың болмысы көрініс табады. Тасқожа Сабыржанұлы өз өмірін жазу арқылы, шын мәнінде, өзі куә болған дәуірдің бір үзік шежіресін кейінгі буынға қалдырды.
Адам ғұмыры да орман секілді. Оның тамыры өткен тарихта жатады, діңі бүгінгі еңбегімен бекиді, ал бұтақтары мен жапырақтары келешекке қарай жайылады. Тасқожа Бектұровтың өмірінің тамыры Машамның топырағында, әкесі Сабыржан мен анасы Көкеннің тәрбиесінде жатыр.
Ал сол еңбектің жемісі – кейінгі ұрпаққа қалған өнеге мен туған жердің табиғатына сіңген қызметі. Адамның өмір жолындағы ең үлкен қуаныштарының бірі – өзің еккен дәннің көктеп, оның жемісін көруі болса керек. Әсіресе әке үшін баласының өз жолын тауып, елге қызмет етіп жүргенін көруден асқан бақыт жоқ.
Тасқожа Бектұровтың да өміріне көз салғанда, оның еңбегінің ең үлкен жалғасы – өзі тәрбиелеген ұрпағынан көрінеді. Әкенің табиғатқа, туған жерге, еңбекке деген құрметі балаларының бойына да сіңіп, уақыт өте келе бұл қасиет отбасылық дәстүрге, әулеттің өзіндік жолына айналды.
Тасқожа Сабыржанұлының төрт перзентінің үшеуі әке жолын жалғастырып, орман және ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Бұл, бір қарағанда, жай ғана мамандық таңдау секілді көрінуі мүмкін.
Алайда әкесінің бүкіл ғұмырын орманға арнағанын көріп өскен балалар үшін бұл – мамандық таңдаудан әлдеқайда биік, отбасылық тәрбиеден бастау алған азаматтық ұстаным еді. Олар әкенің орман ішінде өткен күндерін, табиғаттың тынысын күзеткен жылдарын, туған жердің әрбір ағашына жауапкершілікпен қарағанын көріп өсті. Сондықтан олардың да еңбек жолы осы саламен сабақтасуы заңды еді.
Нұрлан Бектұров әкесінің ізін жалғап, орман және ауыл шаруашылығы салаларында ұзақ жылдар бойы сүбелі еңбек етіп келеді. Ол өз қызметінде шаруашылықтың сан түрлі мәселесін шешіп қана қоймай, бірнеше мемлекеттік мекемеде басшылық қызмет атқарып, ұйымдастырушылық қабілеті мен іскерлігін таныта білді. Әкеден көрген еңбек тәрбиесі, ауыл тіршілігінен жинаған тәжірибесі мен туған жерге деген жауапкершілігі оның қызмет жолында да өз көрінісін тапты.
Нұрланның еңбек жолы – әкесі қалыптастырған қарапайым қағидалардың, яғни адал еңбек ету, елге пайда келтіру және өзіңе тапсырылған істі жауапкершілікпен атқару ұстанымдарының жалғасы болды.
Екінші ұлы Жұмабайдың да өмір жолы орманмен тығыз байланысты өрілді. Ол «Кеңес» және «Ұрымқай» орман шаруашылығы мекемелерін басқарып, осы салада ерекше еңбек етті. Орман шаруашылығын басқару – тек қызметтік міндетті орындау емес, үлкен аумаққа, табиғи байлыққа және сол жерде еңбек ететін адамдарға жауап беру деген сөз.
Жұмабай бұл жауапкершілікті абыроймен арқалап, өз ісіне берілген маман ретінде танылды. Оның ел алдындағы еңбегінің тағы бір айғағы – Бурабай аудандық мәслихатының депутаты болып, қоғамдық жұмыстарға да араласуы. Осы арқылы ол әкесінен көрген «елге қызмет ету» ұғымын тек кәсіби еңбекпен шектемей, қоғамдық деңгейде де жалғастырды.
Тасқожа Сабыржанұлының қызы Жадыра да мемлекет қызметте абыройлы қызмет атқарда. Еңбек жолын статистика саласында бастап, кейін көп жылдар бойы Зеренді ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі басшысының орынбасары болып жұмыс істеді.
Әке жолын жалғастырған тағы бір ұл – Ербол Бектұров. Ол да орман шаруашылығы саласында еңбек етіп, табиғатты қорғау ісін өзінің кәсіби өмірінің өзегіне айналдырды. 2005 жылдан бері Маралды орман шаруашылығы мекемесін басқарып келеді. Бұл – бір адамның еңбек жолындағы жай ғана қызметтік кезең емес, табиғатқа деген адалдықтың ұзақ жылдар бойы жалғасқанын көрсететін маңызды белес.
Бір кездері орман ішінде кордонда тұрып, табиғаттың тыныштығын күзеткен әке қандай жауапкершілікпен еңбек етсе, оның ұлы да сол жолды жалғастырып, орман шаруашылығын басқару ісіне өз үлесін қосып келеді.
Отыз жылдан астам орман ішінде еңбек еткен адамның ғұмырына қарап отырып, бір нәрсені анық түсінесің: елге қызмет етудің сан түрлі жолы бар, ал соның ең қадірлілерінің бірі – өзіңе сеніп тапсырылған жұмысты адал атқару. Тасқожа Бектұров сол жолды таңдады. Ол туған жердің табиғатын қорғауды өзіне міндет қана емес, азаматтық парыз санады. Сондықтан оның өмір жолы – бір адамның өмірбаяны ғана емес, еңбекке тағзым етудің, туған жерге адалдықтың және ұлтқа қызмет етудің өнегесі.
Қарағайлар желмен тербеліп, бұтақтары сыбдырлап, жылдар бойы сақталған табиғат өз тіршілігін жалғастырып жатыр. Сол орманның тарихында Тасқожа Бектұровтың да өзіндік ізі бар. Ол із көзге көрінбеуі мүмкін, бірақ елге сіңген адал еңбектің ізі ешқашан жоғалмайды. Өйткені уақыт адамның жасын алып кетеді, бірақ оның елге жасаған еңбегін өшіре алмайды.
