Соңғы кездері қазақстандық қоғамда отбасы институтына қатысты пікір түбегейлі өзгеріп келе жатқаны байқалады. Бұрын тек жеке өмірдің шеңберінде қалатын мәселелер бүгінде әлеуметтік желілердің арқасында көпшілік талқысына түсіп, қоғамдық құбылысқа айналды. Соның ең айқын көрінісі – ажырасу тақырыбының ашық насихатталуы.
Бұл – бір ғана тұрмыстық мәселе емес. Бұл – қоғамдық санадағы өзгерістің айғағы.
Ажырасу: трагедиядан трендке дейін
Әлеуметтік желілерді парақтап көрсеңіз, «ақыры құтылдым», «жаңа өмір басталды», «енді ғана өзімді таптым» деген мазмұндағы жазбалар жиілегенін байқайсыз. Мұндай посттар мыңдаған лайк жинап, жүздеген қолдау пікірлерімен сүйемелденеді.
«Дұрыс жасадың», «сен оған лайық емес едің», «бақытты болуға құқығың бар» деген пікірлер басым. Ал «сабыр ет», «отбасыңды сақтауға болмас па еді?», «баланың жағдайын ойла» деген үндеулер сирек естіледі.
Бұл – кездейсоқ құбылыс емес. Бұл – қоғамдық реакцияның өзгеруі.
Бұрын ажырасу – соңғы амал, ауыр шешім ретінде қабылданса, бүгінде ол кей жағдайда «еркіндікке шығу», «жаңа өмірдің бастауы» ретінде ұсынылады. Яғни, трагедия элементі біртіндеп романтизацияға орын беріп келеді.
Ал қазақ дүниетанымында бұл мәселе мүлде басқаша өлшенген.
«Қыз – жат жұрттық» деген ұғымдар отбасының қасиетін тек эмоция емес, жауапкершілік деңгейінде қарастырған.
Кеше – махаббат, бүгін – айыптау
Ақпараттық кеңістіктегі тағы бір қайшылық – бір адамның бір-біріне мүлде қарама-қайшы бейнеде көрсетілуі.
Кеше ғана әлеуметтік желіде «менің тірегім», «махаббатым», «балаларымның әкесі» деп таныстырылған адам, арада уақыт өтпей «қорлық көрсеткен», «өмірді тозаққа айналдырған» тұлға ретінде сипатталады.
Әрине, әр отбасының өз шындығы бар. Бірақ мәселе – сол шындықтың қалай ұсынылуында. Бір адамның бейнесін қысқа уақыт ішінде түбегейлі өзгерту – аудиторияға да, қоғамдық санаға да әсер етпей қоймайды.
Бұл – тек жеке драма емес, бұл – қоғамдық пікірдің қалыптасу механизмі.
Абай атамыздың «адамды заман билейді» деген нақыл сөзі бар. Бірақ бүгінгі жағдайда адамды тек заман емес, ақпараттық ағын да билеп отырғандай.
Бір сәттік эмоция – бір адамның қоғамдық бейнесін түбегейлі өзгертіп жіберетін деңгейге жетті.
Қолдау мәдениеті ме, әлде біржақты пікір ме?
Бүгінгі цифрлық ортада қолдау көрсету мәдениеті күшейді. Бұл – оң құбылыс. Бірақ сол қолдау көбіне біржақты сипатқа ие.
Әлеуметтік желілерде ажырасу жағдайында бір тарап толық ақталып, екінші тарап толық айыпталатын үрдіс байқалады.
Әсіресе ер адамдарға қатысты негативті образ жиі қалыптасады.
Әрине, тұрмыстық зорлық-зомбылық бар – оны жоққа шығару мүмкін емес. Бірақ әр жағдай жеке қаралуы тиіс.
Ұлы дала заңында әділдік ең жоғары құндылық болған.
Осындайда Қазыбек бидің «Біз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз» деп әділдік пен өлшемнің үстемдігін айтқаны еске түседі.
Ал бүгінгі қоғам кейде эмоцияны әділдіктің орнына шығарып қоятын сияқты.
Жетістік пен ажырасу: қауіпті байланыс
Медиа кеңістікте тағы бір тенденция анық байқалады: ажырасқаннан кейінгі жетістіктердің белсенді насихатталуы.
«Күйеуінен кеткен соң бизнес ашты», «ажырасқаннан кейін өзін тапты», «екінші некеде бақытын тапты».
Мұндай сюжеттер жиілеген сайын қоғамда бір астарлы ой қалыптасады: ажырасу – дамудың бастауы.
Әрине, өмірде мұндай мысалдар бар. Бірақ оны жалпылау – қауіпті. Себебі бұл жас буынға «алғашқы қадам сәтсіз болса, кейін бәрін түзету оңай» деген жеңіл түсінік қалыптастыруы мүмкін.
Отбасы – тәжірибе алаңы емес, ол – жауапкершілік.
Ең үлкен қайшылық: кім насихаттап жүр?
Ең өзекті мәселенің бірі – отбасылық құндылықтарды кім және қалай насихаттап жүргені.
Бүгінгі таңда «бақытты отбасы», «ер мен әйелдің рөлі», «шаңырақтың беріктігі» туралы кеңес беріп жүргендердің қатарында ажырасқан немесе бірнеше рет отбасын құрған адамдар аз емес.
Бұл жерде екі түрлі шындық бар.
Біріншісі – олар өмір көрген, қателікті бастан өткерген, сондықтан тәжірибесі бар.
Екіншісі – өз өмірінде сақтай алмаған құндылықты өзгеге үйрету – сенім мәселесін тудырады.
Кеше өз шаңырағын сақтай алмаған адамның бүгін қоғамға «идеал отбасы моделін» ұсынуы – заңды түрде күмән тудырады. Бұл жерде мәселе адамның жеке тағдырында емес, сөз бен істің сәйкестігіне қатысты.
Құндылық сөзбен емес, өмірмен дәлелденеді.
Ұлттық менталитет пен жаңа идеология
Қазақ қоғамында отбасы әрқашан басты құндылықтардың бірі болды. «Отан – отбасынан басталады» деген қағида ұлттың рухани іргетасы саналды.
Ал бүгінгі ақпараттық кеңістікте басқа идеология күшейіп келеді: «өзіңді бірінші орынға қой», «ешкім үшін құрбан болма», «бақыт – жеке таңдауың».
Бұл – жаһандық үрдіс. Бірақ оны ұлттық құндылықтармен үйлестіре алмау – ішкі қайшылыққа әкеледі.
Тепе-теңдік жоғалған жерде – тұрақтылық та әлсірейді.
Ажырасу: шешім бе, әлде сән бе?
Әрине, ешкімді зорлықпен, қорлықпен отбасыда ұстау дұрыс емес. Ажырасу кей жағдайда жалғыз дұрыс шешім болуы мүмкін. Бұл – даусыз.
Бірақ мәселе – ажырасудың өзінде емес, оған деген көзқараста.
Егер ажырасу: мақтанға айналса, әлеуметтік трендке айналса, «жаңа өмірдің символы» ретінде дәріптелсе, онда оның салдары тек жеке адамдарға емес, тұтас қоғамға әсер етеді.
Қорытынды: қоғам қай құндылықты таңдайды?
Бүгінгі қоғам маңызды бір кезеңде тұр. Ақпарат көп, пікір көп, бірақ бағдар анық емес.
Ажырасу – ешқашан насихатталатын құбылыс емес, ол – өмірлік шешім.
Абай айтқандай: «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» – бұл тек махаббат емес, жауапкершілік философиясы.
Ажырасқан адамның отбасылық құндылық туралы айтуға құқығы бар. Бірақ ол насихат шынайылыққа, жауапкершілікке және өмірлік тәжірибенің адал мойындалуына негізделуі тиіс.
Себебі қоғам қандай құндылықты алға шығарса – ертең соның жемісін көреді.
